Khi người góp ý là người mình không ưa, mình thường gạt lời họ đi trước khi kịp xem nó đúng hay sai; cách vượt qua là tách lời khỏi người, đánh giá lời đó như thể một người trung lập nói ra. Điều này không đòi hỏi mình phải thích họ, phải làm hoà hay giả vờ thân thiện. Nó chỉ đòi hỏi mình không để cảm xúc về người nói quyết thay mình về nội dung.
Bài này giải thích vì sao lời của người mình không ưa khó nghe đến vậy, đưa ra cách tách lời khỏi người, các câu đáp giữ được khoảng cách, và trường hợp người không ưa lại là người thấy rõ mình nhất.
Vì sao lời của người mình không ưa khó nghe đến vậy
Với người mình quý, mình nghe lời góp ý với một thiện chí mặc định: chắc họ muốn tốt cho mình. Với người mình không ưa, thiện chí đó đảo ngược: chắc họ muốn hạ mình. Cùng một câu nói, như "em nên chuẩn bị kỹ hơn", từ người này là lời khuyên, từ người kia là lời chê bai.
Stone và Heen xếp hiện tượng này vào bộ kích hoạt quan hệ: phản ứng của mình hướng vào người nói chứ không vào lời nói. Họ chỉ ra rằng phản ứng này rất tự nhiên, vì quan hệ là bối cảnh quan trọng để hiểu lời nói. Vấn đề chỉ nảy sinh khi bối cảnh đó che mất hoàn toàn nội dung.
Còn một lý do nữa: thừa nhận người mình không ưa nói đúng là một cảm giác rất khó chịu. Nó như một lần thua trong cuộc đối đầu ngầm giữa hai người. Mình thà để lời góp ý đúng trôi đi còn hơn cho người đó một chiến thắng nhỏ. Đây là cái giá mà chính mình trả, vì lời góp ý đúng vẫn đúng, dù mình có nhận hay không.
Tâm lý học xã hội từ lâu đã mô tả việc con người đánh giá một thông điệp dựa nhiều vào nguồn phát ra nó, chứ không chỉ vào nội dung. Trong quảng cáo hay thuyết phục, đây là chuyện được tận dụng; trong đời thường, nó làm mình vô tình gạt bỏ những lời đúng từ người mình có định kiến. Biết rằng đây là xu hướng chung của mọi người, không riêng gì mình, giúp bớt tự trách và tập trung vào việc sửa.
Hiểu điều này giúp nhìn khác về việc nhận lời từ người mình không ưa. Nó không phải là cho họ thắng, mà là không để họ làm mình mất thêm một thứ nữa: thông tin có ích.
Cách tách lời khỏi người nói
Các bước dưới đây không đòi hỏi mình đổi cảm xúc về người kia; chúng chỉ tạo khoảng cách giữa cảm xúc đó và việc đánh giá nội dung:
- Ghi lại lời góp ý nguyên văn, không kèm tên người nói. Nếu có thể, viết ra giấy hoặc ghi vào điện thoại.
- Đọc lại sau vài giờ, và tưởng tượng một người mình kính trọng nói đúng câu đó. Mình sẽ phản ứng thế nào?
- Tìm quan sát cụ thể trong lời góp ý: người đó đã thấy gì? Điều đó có thật không?
- Quyết định về nội dung như với mọi lời góp ý khác: phần nào đúng, phần nào sai, phần nào chưa rõ.
- Tách việc đáp lại người đó ra khỏi việc dùng nội dung. Mình có thể dùng phần đúng mà không cần nói gì nhiều với họ.
Bước hai là bước chính, gọi là phép thử đổi người nói. Nó không hoàn hảo, vì tưởng tượng không xoá được cảm xúc. Nhưng nó thường đủ để mình nhận ra khi đang gạt đi một điều đúng chỉ vì người nói.
Bước năm giải phóng mình khỏi một áp lực không cần thiết: nghĩ rằng nhận góp ý thì phải cảm ơn rối rít, phải thân thiện trở lại. Mình có thể lặng lẽ sửa phần đúng và giữ nguyên khoảng cách với người kia.
Đổi đường ray: cái bẫy khi người góp ý là người mình có chuyện cũ
Với người mình không ưa, thường có chuyện cũ: họ từng chê mình, từng tranh công, từng nói sau lưng. Khi họ góp ý, chuyện cũ lập tức trồi lên, và phản ứng tự nhiên là đáp lại bằng chuyện cũ: "Anh nói em à? Thế còn lần anh…". Đây là đổi đường ray, và nó làm cả hai chuyện đều không được giải quyết.
Cách xử lý: nhận ra có hai chuyện và quyết định chuyện nào nói lúc nào. Thường thì chuyện góp ý hiện tại nên được xử lý trước, ngắn gọn, vì nó cụ thể và có thể kiểm. Chuyện cũ, nếu thật sự cần nói, nên được nói riêng, vào một lúc khác, với sự chuẩn bị.
Nhiều khi, sau khi tách ra, mình nhận ra chuyện cũ không cần nói nữa. Nó chỉ trồi lên như một vũ khí trong lúc bị góp ý, chứ không phải là điều mình thật sự muốn giải quyết. Nhận ra điều này cũng là một dạng cầu thị: thành thật với chính mình về động cơ của mình.
Tình huống giả định: chị Loan và chị Yến cùng bán vải ở một dãy chợ, có chuyện giành khách từ lâu. Một hôm chị Yến nói vọng sang: "Vải bày ngoài nắng vậy mau bạc màu lắm đó." Chị Loan định đáp lại chuyện chị Yến từng nói xấu mình với khách. Nhưng chị dừng lại, nhìn mấy cây vải phơi nắng cả buổi, thấy phần mép đã nhạt màu thật. Chị không đáp gì, chỉ kéo bạt che. Chuyện cũ vẫn còn đó, nhưng hàng của chị không bị hỏng thêm.
Câu đáp giữ khoảng cách mà vẫn nghe được
Không cần thân thiện để nhận góp ý. Những câu dưới đây ngắn, trung tính, không cam kết gì về quan hệ:
| Tình huống | Câu đáp mẫu | Ghi chú |
|---|---|---|
| Lời góp ý đúng, không muốn nói nhiều | "Ừ, chỗ đó mình sẽ xem lại." | Ghi nhận nội dung, không thêm gì |
| Chưa chắc lời góp ý đúng | "Để mình kiểm lại đã." | Không đồng ý, không bác bỏ |
| Lời góp ý kèm giọng khó chịu | "Ý anh là chỗ… phải không?" | Kéo về nội dung, bỏ qua giọng điệu |
| Đang muốn đáp bằng chuyện cũ | "Chuyện này mình nói sau, giờ nói chuyện anh vừa nêu." | Tách hai đường ray |
| Lời góp ý sai | "Mình thấy khác, vì…" | Nói lý do, không công kích người |
Điều đáng tránh là cảm ơn quá mức hay khen ngợi người mình không ưa chỉ vì họ góp ý đúng. Những lời đó nghe gượng, và cả hai đều biết. Ghi nhận ngắn gọn nội dung là đủ và thành thật hơn.
Khi người mình không ưa là người trong nhà
Không ưa ai đó ở chỗ làm hay ngoài chợ thì còn có thể giữ khoảng cách. Không ưa một người trong nhà, như mẹ chồng, em rể, anh chị em ruột có chuyện cũ, thì khó hơn nhiều, vì ngày nào cũng gặp và lời góp ý đến liên tục. Mỗi lời góp ý chồng lên nhau, và rất dễ đi đến chỗ mọi lời của người đó đều bị nghe như một đòn tấn công.
Trong hoàn cảnh này, phép thử đổi người nói càng có ích. Nhiều người con dâu nhận ra, khi viết lại lời mẹ chồng mà bỏ tên đi, rằng một số lời khuyên về chăm con nhỏ thật ra khá hợp lý, chỉ là cách nói và bối cảnh làm chúng khó nghe. Điều này không có nghĩa là mọi lời đều đúng; nhiều lời khuyên dựa trên thói quen cũ đã được các hướng dẫn y tế hiện nay khuyên khác. Nhưng tách ra thì mới thấy được phần nào là phần nào.
Một cách giữ được sức là chọn trận. Không phải lời góp ý nào cũng cần được đáp lại hay tranh luận. Những chuyện nhỏ, không ảnh hưởng gì nhiều, có thể ghi nhận cho qua. Những chuyện quan trọng, như sức khoẻ của con, tiền bạc, quyết định lớn, thì nghe kỹ, kiểm kỹ, và nếu không đồng ý thì nói lý do rõ ràng. Phân loại như vậy giúp mình không kiệt sức vì phải phản ứng với mọi câu.
Nếu quan hệ trong nhà căng đến mức mọi lời góp ý đều thành cãi vã, hoặc có lời lẽ xúc phạm, kiểm soát, thì vấn đề không còn nằm ở chuyện nhận góp ý nữa. Lúc đó nên nhờ một người thứ ba tin cậy, hoặc tìm đến tư vấn gia đình.
Khi người mình không ưa lại thấy mình rõ nhất
Có một nghịch lý: người không ưa mình thường để ý mình kỹ hơn người quý mình. Họ tìm lỗi, nên họ thấy lỗi. Người quý mình thì bỏ qua, nể nang, hoặc đơn giản là không để ý. Vì vậy, những lời góp ý khó nghe nhất từ người không ưa mình đôi khi lại chỉ đúng những điểm mù mà không ai khác dám nói.
Câu "tam nhân hành, tất hữu ngã sư" trong Luận Ngữ có vế sau thường bị quên: thấy điều tốt thì theo, thấy điều không tốt thì tự sửa mình. Theo tinh thần đó, người mình không ưa cũng là một kiểu thầy: họ chỉ ra chỗ mình sai, dù với động cơ gì.
Điều này không có nghĩa là mình phải coi mọi lời của họ là đúng. Người tìm lỗi cũng hay phóng đại, hay quy chụp. Nhưng nếu một lời góp ý từ người không ưa mình trùng với điều một người trung lập cũng từng nhắc, đó là tín hiệu rất mạnh rằng có điều thật ở đó.
Học từ người mình không ưa không phải là một hành động cao thượng hay bao dung. Nó chỉ là thực tế: thông tin tốt thì dùng, bất kể nguồn nào. Mình vẫn có thể không ưa họ, vẫn giữ khoảng cách, và vẫn lặng lẽ sửa đúng điều họ chỉ ra.
Câu hỏi thường gặp
Có phải nhận góp ý từ người mình ghét là yếu đuối không?
Không. Gạt đi một lời đúng chỉ vì người nói mới là để cảm xúc điều khiển mình. Nhận phần đúng và giữ khoảng cách với người nói cho thấy mình đủ vững để tách hai chuyện. Không ai buộc mình phải thân thiện với họ.
Nếu người không ưa mình cố tình góp ý trước đông người thì sao?
Có thể nhận phần nội dung ngắn gọn ("chỗ đó mình sẽ xem lại") và không đáp lại phần khiêu khích. Chuyện họ chọn nói trước đông người có thể được nói riêng sau, nếu mình thấy cần, với một người có thẩm quyền hoặc với chính họ.
Làm sao biết mình gạt lời góp ý vì người nói hay vì nội dung sai?
Dùng phép thử đổi người nói: tưởng tượng một người mình kính trọng nói đúng câu đó. Nếu phản ứng khác hẳn, có thể mình đang gạt vì người nói. Nếu vẫn thấy sai, nhiều khả năng nội dung thật sự có vấn đề.
Có nên nói với người mình không ưa là họ đúng không?
Không bắt buộc. Có thể lặng lẽ sửa mà không nói gì. Nếu muốn nói, một câu ngắn và trung tính là đủ. Nói ra đôi khi làm quan hệ đỡ căng hơn, nhưng đó là lựa chọn, không phải nghĩa vụ.
Học từ đối thủ cạnh tranh có giống nhận góp ý từ người không ưa không?
Gần giống về thái độ: tách thông tin khỏi cảm xúc về người. Học từ đối thủ trong buôn bán có danh mục riêng về cầu thị khi kinh doanh. Ở đây chỉ bàn trường hợp người đó trực tiếp góp ý cho mình.