Người cầu thị thật để lộ mình ở những phản ứng nhỏ và nhanh: câu đầu tiên khi bị chỉ ra chỗ sai, cách hỏi khi gặp việc chưa biết, và việc có nói ra "mình đã đổi ý" hay không. Những phản ứng này khó giả hơn nhiều so với lời tuyên bố "mình luôn lắng nghe".
Bảng tự kiểm dưới đây gồm mười hai tình huống đời thường. Nó không cho điểm và không xếp loại người, vì mục đích không phải là kết luận mình cầu thị hay không, mà là tìm ra vùng nào mình dễ mở, vùng nào mình đóng chặt. Phần cuối bài chỉ cách đọc kết quả và chọn một việc để thử trong tuần tới.
Vì sao lời tự nhận "mình cầu thị lắm" thường không đáng tin
Hầu như ai được hỏi cũng nhận mình là người biết lắng nghe. Tâm lý học gọi một hiện tượng gần với điều này là hiệu ứng "trên trung bình": khi tự đánh giá các phẩm chất được xã hội coi trọng, đa số người xếp mình cao hơn mức trung bình của những người xung quanh, điều không thể đúng với tất cả. Phần tự soi xét có danh mục riêng; ở đây chỉ cần rút ra hệ quả: hỏi "mình có cầu thị không" là câu hỏi quá chung để có câu trả lời thật.
Câu hỏi tốt hơn là câu hỏi về hành vi cụ thể, trong tình huống cụ thể: "lần gần nhất con cái chỉ ra mình sai, mình đã nói gì?". Hành vi cụ thể khó tô vẽ hơn, vì mình nhớ nó như một cảnh, không phải như một nhận định về bản thân.
Một điểm nữa: cầu thị không đồng đều. Một người thợ có thể rất chịu nghe về kỹ thuật nhưng rất cứng về chuyện dạy con. Một người mẹ có thể rất mở về chuyện nấu ăn nhưng đóng hẳn khi bị góp ý về cách tiêu tiền. Vì vậy bảng dưới đây chia tình huống theo nhiều vùng đời sống khác nhau.
Khi làm bảng, nên chọn một lúc yên tĩnh, không vừa xảy ra tranh cãi. Ngay sau một cuộc cãi nhau, mình dễ hoặc tự bào chữa quá mức, hoặc tự trách quá mức; cả hai đều làm kết quả lệch. Nhớ lại một cảnh cụ thể cho từng dòng: ở đâu, ai nói gì, mình đáp câu đầu tiên ra sao. Dòng nào không nhớ được cảnh nào thì bỏ trống, đừng đoán. Một bảng có năm dòng thật đáng giá hơn một bảng đủ mười hai dòng được điền theo cảm giác chung chung về bản thân.
Bảng tự kiểm: mười hai tình huống, đánh dấu phản ứng gần với mình nhất
Với mỗi dòng, nhớ lại một lần cụ thể gần đây nhất, rồi xem phản ứng của mình gần với cột nào hơn. Không cần ghi điểm; chỉ cần đánh dấu những dòng mình rơi vào cột phải:
| Tình huống | Phản ứng cầu thị | Phản ứng tự vệ |
|---|---|---|
| Người nhà chỉ ra mình nói sai một thông tin | Kiểm lại, nếu sai thì nói "ừ, mình nhầm" | Đổi chủ đề hoặc nói "thì cũng gần như vậy" |
| Khách hàng chê một sản phẩm của mình | Hỏi chê cụ thể chỗ nào | Giải thích ngay vì sao khách hiểu sai |
| Đồng nghiệp trẻ hơn đề xuất cách làm khác | Nghe hết, hỏi lý do | Nghĩ "nó mới vào, biết gì" |
| Con cái nói bố mẹ không công bằng | Hỏi con thấy chỗ nào không công bằng | Nói "bố mẹ làm gì cũng vì con" |
| Gặp một việc mới chưa biết làm | Hỏi người biết, nói rõ mình chưa biết | Tự mò, không hỏi vì ngại |
| Đọc một ý kiến trái với niềm tin của mình | Đọc hết, tìm chỗ hợp lý | Lướt qua, tìm chỗ để bác |
| Bạn đời nhắc một thói quen gây khó chịu | Hỏi thói quen đó ảnh hưởng thế nào | Nhắc lại lỗi của bạn đời |
| Thua trong một cuộc tranh luận | Nói ra mình đã đổi ý | Im lặng, về sau vẫn nói như cũ |
| Được góp ý khi đang mệt, đang bận | Hẹn lúc khác để nghe cho kỹ | Gạt đi rồi quên luôn |
| Một người mình không ưa nói đúng một điều | Ghi nhận phần đúng | Bác bỏ vì không ưa người nói |
| Một quyết định cũ của mình hoá ra sai | Nói rõ cái sai, sửa phần còn sửa được | Tìm lý do bên ngoài để giải thích |
| Không ai góp ý gì trong thời gian dài | Chủ động hỏi | Coi là mọi thứ đều ổn |
Bảng không có cột ở giữa, vì trong đời thật phản ứng đầu tiên thường nghiêng hẳn về một phía. Nếu bạn thấy mình ở cột phải trong lần đầu nhưng sau đó quay lại xem xét, hãy ghi chú điều đó: phản ứng tự vệ rồi tự sửa vẫn là một dạng cầu thị, chỉ chậm hơn.
Cách đọc kết quả: tìm vùng, không tìm điểm
Sau khi đánh dấu, gom các dòng mình rơi vào cột phải lại và xem chúng có chung điều gì không. Thường sẽ thấy một trong ba mẫu.
Mẫu theo người: mình cứng với một nhóm người cụ thể, như người ít tuổi hơn, người mình không ưa, hoặc người nhà. Đây là dạng phổ biến nhất. Vấn đề không nằm ở việc nghe góp ý nói chung mà ở chỗ mình đánh giá lời nói qua người nói. Việc nên thử là tập tách nội dung khỏi người nói: viết lời góp ý ra giấy, che tên người nói, rồi đọc lại.
Mẫu theo chủ đề: mình mở ở hầu hết chuyện nhưng đóng ở một vài chủ đề như tiền bạc, con cái, tay nghề. Những chủ đề này thường gắn với hình ảnh bản thân: mình là người mẹ tốt, là thợ giỏi. Góp ý ở vùng này đụng vào bản sắc, nên phản xạ tự vệ mạnh hơn. Biết trước điều này giúp mình chậm lại đúng lúc.
Mẫu theo trạng thái: mình mở khi khoẻ, rảnh, nhưng đóng khi mệt, đói, vội. Đây là mẫu dễ xử lý nhất: tạo thói quen nói "để lúc khác mình nghe kỹ hơn" và thật sự quay lại.
Ba người, ba kiểu vùng cứng: tình huống điển hình
Ba tình huống giả định dưới đây minh hoạ ba mẫu vừa nói. Cô Thu dạy tiểu học hai mươi năm. Đồng nghiệp góp ý gì về cách dạy, cô đều nghe và thử. Nhưng hễ con gái cô góp ý về cách cô nói chuyện với bố mẹ chồng, cô lập tức nói "con còn nhỏ, chưa hiểu chuyện người lớn". Làm bảng tự kiểm, cô thấy các dòng cột phải đều dính đến người nhà và người ít tuổi hơn: đó là mẫu theo người.
Anh Phong là thợ mộc. Anh hỏi han rất nhiều khi học kỹ thuật mới, kể cả hỏi thợ trẻ. Nhưng hễ ai bàn đến chuyện anh tính giá quá thấp so với công sức, anh gạt đi ngay. Bảng của anh cho thấy vùng cứng nằm ở tiền bạc. Ngồi nghĩ kỹ, anh nhận ra đằng sau là một niềm tin từ nhỏ: "người thợ tử tế thì không đòi giá cao". Đó là mẫu theo chủ đề, và nó gắn với hình ảnh bản thân.
Chị Ngân làm kế toán. Buổi sáng chị rất dễ nghe góp ý, buổi chiều sau giờ đón con thì hay gắt. Bảng của chị không chỉ ra người hay chủ đề nào, mà chỉ ra thời điểm: mẫu theo trạng thái. Việc chị chọn rất đơn giản: không trả lời tin nhắn góp ý công việc sau năm giờ chiều, để sáng hôm sau đọc lại.
Ba người này đều có thể tự nhận "mình khá cầu thị", và đều đúng một phần. Bảng tự kiểm không bác bỏ lời tự nhận đó; nó chỉ khoanh vùng chỗ cần chú ý, để công sức rèn luyện được đặt đúng chỗ thay vì dàn đều cho mọi chuyện.
Năm dấu hiệu của "cầu thị bề ngoài"
Cảm ơn rất nhanh, rồi không làm gì. Câu "cảm ơn anh đã góp ý" được nói ngay lập tức, trước khi kịp hiểu góp ý là gì. Đây thường là cách kết thúc cuộc nói chuyện cho êm hơn là để nghe.
Hỏi ý kiến khi đã quyết xong. Mời mọi người góp ý nhưng chỉ sau khi phương án đã chốt và không còn đường lùi. Người được hỏi nhận ra điều này rất nhanh.
Nhận sai chung chung, chối cụ thể. "Ai mà chẳng có lúc sai" thì dễ, nhưng "lần này mình sai ở chỗ…" thì không bao giờ nói ra.
Nghe nhưng luôn có chữ "nhưng". Mỗi ý góp được đáp bằng "đúng rồi, nhưng…" và phần sau chữ "nhưng" luôn là lý do để không đổi.
Kể nhiều về những lần mình đã nghe góp ý. Người cầu thị thật ít khi cần chứng minh điều đó bằng lời; người khác tự thấy qua việc họ sửa.
Sau bảng tự kiểm: chọn một việc cho tuần tới
Một bảng tự kiểm chỉ có ích nếu dẫn đến một việc cụ thể. Các bước dưới đây giữ cho việc đó đủ nhỏ để làm được:
- Chọn một dòng trong bảng mà mình rơi vào cột phải và thấy tiếc nhất.
- Viết ra câu mình thường nói trong tình huống đó, nguyên văn. Ví dụ: "Thì cũng gần như vậy mà."
- Viết một câu thay thế ngắn, nói được bằng giọng của mình. Ví dụ: "Để mình xem lại đã."
- Trong tuần tới, mỗi khi tình huống đó lặp lại, thử nói câu thay thế. Không cần thành công mọi lần.
- Cuối tuần, ghi lại: bao nhiêu lần tình huống xảy ra, bao nhiêu lần mình dùng được câu mới, và chuyện gì xảy ra sau đó.
Câu thay thế không phải là câu đúng nhất, mà là câu mua thêm vài giây để phản xạ tự vệ lắng xuống. Phần câu nói mẫu khi nhận góp ý có bài riêng trong danh mục nghe góp ý; ở đây chỉ cần một câu để bắt đầu.
Nếu khi làm bảng tự kiểm bạn thấy mình tự trách quá nặng, mất ngủ hay buồn kéo dài vì những chuyện đã qua, đó là lúc nên nói chuyện với người tin cậy hoặc chuyên gia tâm lý, thay vì tự soi thêm.
Câu hỏi thường gặp
Có nên làm bảng tự kiểm này cùng người khác không?
Có thể, và thường có ích hơn làm một mình. Nhờ một người thân đánh dấu xem họ thấy mình phản ứng thế nào trong các tình huống đó, rồi so với bản mình tự đánh dấu. Chỗ hai bản lệch nhau thường là điểm mù đáng chú ý nhất.
Rơi vào cột phản ứng tự vệ nhiều có phải là xấu không?
Không nên nhìn như vậy. Phản ứng tự vệ là phản xạ bình thường của con người. Bảng tự kiểm giúp thấy phản xạ đó hay xuất hiện ở đâu để chủ động chậm lại, không phải để kết luận mình kém.
Bao lâu nên làm lại bảng tự kiểm một lần?
Vài tháng một lần là đủ, hoặc sau một biến cố lớn như đổi việc, có con, chuyển nhà. Làm quá thường xuyên dễ thành soi xét bản thân quá mức, mà điều cần là thay đổi hành vi trong tình huống thật.
Nếu mình thấy cầu thị ở mọi dòng thì sao?
Có thể bạn thật sự rất cởi mở, nhưng cũng có thể bạn đang nhớ những lần tốt nhất thay vì lần gần nhất. Thử nhờ một người thân đánh dấu giúp; nếu bản của họ giống bản của bạn, đó là tín hiệu tốt.
Bảng này có dùng để đánh giá nhân viên hay con cái được không?
Không nên. Bảng được viết cho việc tự soi, và nó chỉ có giá trị khi người làm thật lòng. Dùng để chấm người khác sẽ biến nó thành công cụ phán xét, và người bị chấm sẽ chỉ đánh dấu những gì họ nghĩ mình muốn thấy.