Ba rào cản lớn nhất của tinh thần cầu thị là sĩ diện (muốn được coi là giỏi), sợ mất mặt (đặc biệt trước đông người) và phản xạ tự vệ của bản thân khi một điều mình tin bị đe doạ. Phần lớn người không cầu thị không phải vì không biết nên nghe, mà vì một trong ba rào cản này chặn lại đúng lúc cần nghe.
Hiểu rào cản không làm nó biến mất, nhưng giúp mình nhận ra khi nó đang hoạt động, và có vài thao tác cụ thể để đi vòng qua. Bài này tách ba rào cản, chỉ dấu hiệu nhận ra từng cái, nói vì sao chúng mạnh trong văn hoá coi trọng thể diện, và đưa những việc nhỏ để gỡ.
Sĩ diện: khi hình ảnh "người giỏi" quan trọng hơn việc học
Sĩ diện là mong muốn được người khác nhìn nhận là có năng lực, có hiểu biết. Mong muốn này tự nó không xấu; ai cũng cần được ghi nhận. Nó thành rào cản khi việc giữ hình ảnh "người biết" trở nên quan trọng hơn việc thật sự biết. Lúc đó, câu hỏi "mình có hiểu đúng không" bị thay bằng câu hỏi "người ta có nghĩ mình hiểu không".
Dấu hiệu dễ nhận nhất của sĩ diện là không hỏi. Gặp một từ chuyên môn không hiểu trong cuộc họp, gật đầu cho qua. Được giao việc chưa từng làm, nhận ngay và về tự mò. Đi khám bệnh, bác sĩ giải thích không rõ, cũng không hỏi lại vì sợ bị nghĩ là chậm hiểu. Mỗi lần không hỏi giữ được chút thể diện trước mắt, đổi lại một lỗ hổng hiểu biết mang theo về sau.
Dấu hiệu thứ hai là giải thích quá nhiều khi bị chỉ ra sai. Người bị sĩ diện chi phối thường có một câu chuyện cho mỗi lỗi: vì người khác, vì hoàn cảnh, vì "thật ra mình biết nhưng lúc đó vội". Câu chuyện có thể đúng một phần, nhưng nó phục vụ việc giữ hình ảnh hơn là việc hiểu điều gì đã xảy ra.
Sĩ diện thường mạnh nhất ở những lĩnh vực gắn với bản sắc nghề nghiệp. Người thợ giỏi khó nhận mình sai về kỹ thuật, người làm cha mẹ khó nhận mình sai về cách nuôi con, người lớn tuổi khó nhận mình sai trước người trẻ. Đó là những chỗ mà hình ảnh bản thân được đặt cược nhiều nhất.
Sợ mất mặt: khi có người chứng kiến
Sợ mất mặt khác sĩ diện ở chỗ nó phụ thuộc mạnh vào khán giả. Cùng một lời góp ý, nghe riêng thì nhận được, nghe trước mặt người khác thì không. Nhà xã hội học Erving Goffman, trong bài viết về "công việc giữ thể diện" (1955), mô tả cách con người trong giao tiếp luôn cố giữ hình ảnh mà mình đã thể hiện, và cách những người xung quanh thường ngầm giúp nhau giữ thể diện. Bị chỉ ra sai trước người khác là một lần hình ảnh đó bị lung lay công khai.
Trong nhiều cộng đồng, kể cả ở Việt Nam, thể diện còn là chuyện của cả nhóm chứ không chỉ cá nhân: người cha bị con cãi trước họ hàng, người tổ trưởng bị tổ viên chỉ ra sai trước cả tổ, người chủ tiệm bị khách chê trước mặt nhân viên. Mất mặt lúc đó không chỉ là chuyện riêng mà còn cảm thấy như vị trí của mình bị thách thức.
Cách nhận ra rào cản này: so phản ứng của mình khi được góp ý riêng và khi được góp ý chỗ đông người. Nếu khác nhau rõ, sợ mất mặt đang là rào cản chính. Tin tốt là rào cản này dễ đi vòng nhất: hẹn nói chuyện riêng, hoặc tự mình đề nghị "chuyện này mình nói kỹ sau nhé" rồi thật sự quay lại.
Một điểm cần công bằng: đôi khi người góp ý chọn sai chỗ, cố tình nói trước đông người để làm mình bẽ mặt. Cầu thị không đòi hỏi mình phải nhận mọi lời góp ý ở mọi hoàn cảnh. Nó chỉ đòi hỏi mình không để hoàn cảnh khó chịu làm mất phần nội dung có thể đúng.
Phản xạ tự vệ: khi niềm tin bị đe doạ
Rào cản thứ ba sâu hơn và ít liên quan đến người khác. Khi một thông tin mâu thuẫn với điều mình tin, đặc biệt điều mình đã đầu tư nhiều công sức, tiền bạc hay cảm xúc, tâm trí có xu hướng tự bảo vệ niềm tin đó. Lý thuyết bất hoà nhận thức của Leon Festinger (1957) là một trong những cách giải thích kinh điển: khi hai điều mình biết mâu thuẫn nhau, mình khó chịu và tìm cách giảm khó chịu, mà cách dễ nhất thường là hạ giá trị thông tin mới.
Phản xạ này không cần khán giả. Một người đọc một mình một bài viết chỉ ra phương pháp dạy con mình đang dùng có vấn đề, vẫn có thể bật ra ý nghĩ "bài này viết phiến diện" trước khi đọc hết. Phản xạ đến nhanh, trước cả khi mình kịp suy nghĩ.
Một hướng nghiên cứu đáng chú ý là thuyết tự khẳng định giá trị (self-affirmation) do Claude Steele đề xuất cuối thập niên 1980. Ý chính: khi con người được nhắc về những giá trị quan trọng khác của mình, họ bớt cảm thấy bị đe doạ bởi thông tin bất lợi, và cởi mở hơn với nó. Các nghiên cứu tiếp theo cho kết quả không đồng đều ở mọi hoàn cảnh, nên nên hiểu đây là một gợi ý có cơ sở, không phải bí quyết chắc chắn. Ứng dụng đời thường: trước khi đọc một lời góp ý khó, tự nhắc mình về những điều mình làm tốt, để lời góp ý chỉ chạm vào một phần, không phải toàn bộ con người mình.
Một tình huống điển hình: ông Sáu và tiệm sửa xe
Tình huống giả định. Ông Sáu sửa xe máy ba mươi năm ở đầu hẻm. Con trai ông học trung cấp kỹ thuật, về phụ tiệm và nói rằng với loại xe phun xăng điện tử đời mới, cách ông chỉnh bằng tai nghe tiếng máy không còn đủ, cần đọc lỗi bằng máy chẩn đoán. Ông gạt ngay: "Ba nghe máy cả đời, cần gì cái máy đó."
Nhìn kỹ, cả ba rào cản đều có mặt. Sĩ diện: tay nghề nghe máy là niềm tự hào cả đời của ông. Sợ mất mặt: con trai nói câu đó trước mặt một khách quen. Phản xạ tự vệ: thừa nhận cách cũ không đủ đồng nghĩa với việc mấy năm gần đây ông đã chỉnh sai vài chiếc xe mà không biết.
Chuyện đổi hướng nhờ một chi tiết nhỏ. Tối đó, con trai không nhắc lại chuyện máy chẩn đoán, mà hỏi ông dạy cách nghe tiếng gõ supap, rồi nói: "Cái máy chỉ báo mã lỗi, còn đoán nguyên nhân thì vẫn phải có người nghe được như ba." Khi tay nghề của ông được ghi nhận, phần góp ý không còn đe doạ cả con người ông nữa. Một tuần sau, ông tự hỏi con cách đọc mã lỗi.
Bài học ở đây không phải là "người trẻ đúng, người già sai". Cả hai cách đều có giá trị. Điều đáng chú ý là rào cản đã chặn ông nghe một điều hữu ích, và nó chỉ được gỡ khi phần giá trị của ông được nhìn nhận trước. Ở phía người tự rèn, ông Sáu có thể tự làm việc đó cho mình: nhắc mình rằng tay nghề cả đời vẫn còn nguyên, rồi mới nghe tiếp.
Nhận ra rào cản nào đang hoạt động
Ba rào cản thường đi cùng nhau, nhưng mỗi lần sẽ có một cái nổi trội. Biết cái nào nổi trội giúp chọn đúng cách gỡ:
| Rào cản | Câu hay bật ra trong đầu | Dấu hiệu bên ngoài | Việc nhỏ để gỡ |
|---|---|---|---|
| Sĩ diện | "Người ta sẽ nghĩ mình kém" | Không hỏi; giải thích dài khi bị chỉ ra sai | Tập hỏi một câu "ngây ngô" mỗi tuần với người tin cậy |
| Sợ mất mặt | "Mọi người đang nhìn" | Phản ứng gắt khi có người khác, mềm khi nói riêng | Hẹn nói riêng; nói "để mình xem kỹ rồi trao đổi" |
| Phản xạ tự vệ | "Cái này sai, chắc chắn" | Bác bỏ trước khi nghe, đọc hết | Nhắc mình điều mình làm tốt; đọc lại sau một ngày |
Cột "việc nhỏ để gỡ" cố ý chọn những thao tác rất nhỏ. Rào cản tâm lý không bị đánh đổ bằng quyết tâm lớn; chúng yếu dần khi mình có nhiều trải nghiệm thấy rằng hỏi, nhận sai, nghe hết mà không có chuyện gì tệ xảy ra.
Một quy trình ngắn khi thấy mình đang dựng tường
Khi nhận ra mình đang nóng mặt, đang chuẩn bị cãi, hoặc đang muốn kết thúc cuộc nói chuyện thật nhanh, thử năm bước sau:
- Gọi tên trong đầu: "mình đang thấy bị đe doạ". Chỉ việc gọi tên đã tạo một khoảng cách nhỏ với phản xạ.
- Thở chậm một nhịp trước khi nói câu đầu tiên. Câu đầu tiên quyết định phần lớn hướng đi của cuộc nói chuyện.
- Nói một câu hỏi thay vì một câu đáp: "Anh thấy chỗ nào cụ thể?" Câu hỏi mua thêm thời gian và thông tin.
- Tách phần đúng ra trước: tìm ít nhất một điều trong lời góp ý mà mình có thể đồng ý, dù nhỏ.
- Hẹn lại nếu cần: "Mình cần nghĩ thêm, mai mình nói tiếp nhé." Và thật sự nói tiếp vào hôm sau.
Quy trình này không bắt mình phải đồng ý. Nó chỉ bảo đảm rằng quyết định đồng ý hay không được đưa ra sau khi đã nghe, chứ không phải do phản xạ đưa ra trước. Phần câu nói mẫu chi tiết khi nhận góp ý có ở danh mục nghe góp ý của trang.
Nếu phản xạ tự vệ đi kèm những cơn giận khó kiểm soát, hoặc ngược lại là tự trách kéo dài nhiều ngày sau mỗi lần bị góp ý, đó là dấu hiệu nên tìm đến chuyên gia tâm lý để được hỗ trợ.
Câu hỏi thường gặp
Sĩ diện và lòng tự trọng khác nhau thế nào?
Lòng tự trọng là cảm nhận về giá trị của bản thân, không phụ thuộc nhiều vào việc người khác nhìn mình ra sao. Sĩ diện là nhu cầu được người khác nhìn nhận. Người có lòng tự trọng vững thường ít sĩ diện hơn, vì nhận một lỗi không làm lung lay giá trị họ thấy ở mình.
Có phải người Việt sĩ diện hơn người nước khác không?
Không nên khái quát như vậy. Nhu cầu giữ thể diện có ở mọi nền văn hoá, chỉ khác nhau về cách thể hiện và về việc thể diện cá nhân hay thể diện nhóm được coi trọng hơn. Rào cản này là chuyện của từng người trong từng hoàn cảnh.
Làm sao để không mất mặt khi phải nhận sai trước đông người?
Nói ngắn, rõ, không tự trách quá mức: "Chỗ này mình tính sai, mình sẽ sửa trước thứ sáu." Người nghe thường nhớ cách mình xử lý hơn là cái lỗi. Nhận sai gọn gàng thường làm người khác tôn trọng mình hơn chứ không ít đi.
Phản xạ tự vệ có bao giờ có ích không?
Có. Không phải thông tin trái chiều nào cũng đúng, và một chút hoài nghi giúp mình không bị cuốn theo mọi lời nói. Vấn đề chỉ là khi phản xạ này đến trước và chặn luôn việc xem xét. Mục tiêu là hoãn phán xét, không phải bỏ hẳn sự cảnh giác.
Người hay sĩ diện có thay đổi được không?
Được, nhưng thường thay đổi qua trải nghiệm hơn là qua lời khuyên. Khi họ có nhiều lần hỏi, nhận sai mà không bị chê cười, rào cản yếu dần. Vì vậy môi trường xung quanh, nơi việc hỏi và nhận sai được đón nhận bình thường, có ảnh hưởng lớn.