Học cùng con là khi cha mẹ và con cùng bắt đầu một điều mà cả hai đều chưa biết, như bơi, đánh cờ, chơi một nhạc cụ, trồng rau, học một ngôn ngữ, và cùng đi qua giai đoạn vụng về. Khác với dạy con hay kèm con học bài, ở đây cha mẹ không đứng ở vị trí người biết trước, mà là bạn học ngang hàng.
Cách này cho con một bài học mà lời giảng không dạy được: người lớn cũng không biết, cũng sai, cũng nản, và vẫn tiếp tục. Với cha mẹ, đó là dịp làm người mới trong một môi trường an toàn và gần gũi nhất. Bài này bàn vì sao học cùng con có giá trị, chọn điều gì để học, cách giữ vai bạn học mà không lấn sang vai thầy, và những điều nên tránh. Chuyện cha mẹ học từ con về công nghệ, cách nghĩ mới thuộc chuyên mục cầu thị trong gia đình; ở đây bàn chuyện cùng học từ con số không.
Con học thái độ học từ việc nhìn cha mẹ học
Trẻ học rất nhiều qua việc quan sát người lớn. Cha mẹ nhắc hàng trăm lần "sai thì sửa, đừng nản", nhưng nếu con chưa bao giờ thấy cha mẹ sai, sửa và không nản, lời nói đó thiếu bằng chứng. Phần lớn những gì trẻ thấy ở cha mẹ là những việc cha mẹ đã thành thạo: nấu ăn, lái xe, làm việc. Trẻ ít khi thấy người lớn ở giai đoạn đang học, đang vụng.
Khi cha mẹ cùng con học một điều mới, trẻ được thấy toàn bộ quá trình đó. Thấy bố uống nước khi tập bơi, thấy mẹ đánh sai nốt đàn rồi cười, thấy cả nhà thua ván cờ đầu tiên và chơi lại. Những hình ảnh này dạy trẻ rằng việc chưa biết là bình thường với mọi người, không chỉ với trẻ con. Đó là nền của tinh thần cầu thị: không sợ ở vị trí người chưa biết. Với những đứa trẻ hay sợ sai, hay khóc khi thua, hay bỏ cuộc khi gặp bài khó, thấy cha mẹ vụng về mà vẫn vui vẻ tập tiếp có khi giúp nhiều hơn mọi lời động viên.
Học cùng con còn làm thay đổi quan hệ. Trong phần lớn thời gian, cha mẹ là người dạy, người nhắc, người sửa. Khi cùng học, có lúc con giỏi hơn cha mẹ, và con được trải nghiệm cảm giác chỉ lại cho người lớn. Nhiều trẻ rất tự hào về điều đó, và cha mẹ cũng hiểu con hơn qua cách con dạy mình: con kiên nhẫn hay nóng vội, con giải thích bằng hình ảnh hay bằng lời, con khen hay chê. Những điều này khó thấy khi cha mẹ luôn ở vị trí người dạy, nhưng hiện ra rất rõ khi vai được đổi.
Chọn gì để cùng học: gợi ý theo tuổi của con
Điều chọn nên là thứ cả hai đều mới, và hợp với tuổi của con. Vài gợi ý (không phải danh sách bắt buộc):
| Tuổi con | Gợi ý cùng học | Vì sao hợp |
|---|---|---|
| Mẫu giáo | Trồng một chậu rau, nặn đất sét, gấp giấy, nhận biết tên các loài chim trong khu | Tay chân, quan sát, kết quả nhìn thấy được |
| Tiểu học | Bơi, cờ tướng hoặc cờ vua, xếp hình, một nhạc cụ đơn giản, vẽ ngoài trời | Có luật chơi, có tiến bộ rõ, cùng chơi được |
| Trung học cơ sở | Một ngoại ngữ thứ hai, nấu một món mới mỗi tuần, đạp xe đường dài, chụp ảnh | Con bắt đầu có ý kiến riêng, có thể dẫn dắt một phần |
| Trung học phổ thông | Một môn thể thao mới, sửa đồ điện nhỏ an toàn, làm một dự án tình nguyện cùng nhau | Quan hệ gần với hai người lớn, cha mẹ có thể học từ con nhiều |
Điều kiện quan trọng nhất là cả hai đều thật sự mới. Nếu cha mẹ đã biết bơi mà giả vờ học cùng, con thường nhận ra, và nó thành một kiểu dạy trá hình. Nếu cha mẹ đã biết, hãy chọn một thứ khác.
Cũng nên chọn thứ con có hứng thú, hoặc ít nhất không ghét. Học cùng con không phải là cách để đẩy con vào môn cha mẹ muốn con học.
Giữ vai bạn học, không lấn sang vai thầy
Không sửa con khi mình cũng đang học. Phản xạ của cha mẹ là chỉ ra con sai chỗ nào. Khi cùng học, nên để người hướng dẫn, hoặc chính việc thử và sai, sửa cho con. Nếu cha mẹ thấy điều gì, nói như bạn học: "Hình như chỗ này mình làm thế này thì được, con thử xem?"
Nói to khi mình sai. "Bố lại quên luật con mã rồi." Những câu như vậy cho con thấy sai là bình thường, và nói ra là bình thường.
Để con giỏi hơn mình ở vài chỗ. Trẻ thường học nhanh hơn người lớn ở nhiều thứ. Khi con giỏi hơn, hỏi con chỉ lại. Đừng cố đuổi kịp chỉ để giữ thể diện. Được làm người chỉ dạy, dù chỉ ở một việc nhỏ, giúp con thấy hiểu biết của mình có giá trị với người lớn.
Không biến buổi học thành cuộc thi. Không so điểm, không đếm ai thắng nhiều hơn, không nói "con phải cố hơn bố". Mục đích là cùng học, không phải xếp hạng trong nhà.
Cùng nản và cùng quay lại. Sẽ có lúc cả hai chán. Nói thẳng "mẹ cũng thấy chán, mình nghỉ một tuần rồi quay lại nhé" là bài học thật về chuyện nản và tiếp tục, hơn mọi lời khuyên về kiên trì.
Tình huống điển hình: hai bố con học bơi
Tình huống giả định: anh Khoa, 39 tuổi, không biết bơi vì lớn lên ở vùng không có chỗ học. Con trai anh tám tuổi, cũng chưa biết bơi. Thay vì chỉ đưa con đi học và ngồi chờ trên bờ, anh đăng ký lớp người lớn cùng giờ ở cùng bể, hai bố con tập ở hai làn cạnh nhau.
Mấy tuần đầu, cậu con nổi được trước bố. Cậu bơi sang làn của bố, chỉ bố cách thả lỏng vai như cô giáo dạy. Anh Khoa nghe theo, và lần đầu tiên nổi được ba giây. Trên đường về, cậu bé kể với mẹ rằng "con dạy bố bơi". Anh Khoa không thấy mất mặt; anh thấy con mình tự tin hơn hẳn sau buổi đó.
Có những buổi anh Khoa uống nước, ho sặc sụa, và cậu con cười. Anh cũng cười, rồi tập tiếp. Ba tháng sau, cả hai bơi được một đoạn ngắn. Điều cậu bé nhớ lâu có lẽ không phải là kỹ thuật bơi, mà là hình ảnh người bố vụng về, bị cười, và vẫn xuống nước mỗi tuần. An toàn dưới nước cho trẻ em có hướng dẫn riêng của các cơ quan chuyên môn; ở đây câu chuyện chỉ minh hoạ thái độ cùng học.
Những điều nên tránh
Tránh dùng học cùng con như một cách giám sát. Nếu cha mẹ tham gia chỉ để theo dõi con có cố gắng không, con sẽ cảm nhận được, và buổi học trở thành căng thẳng. Cùng học nghĩa là cha mẹ cũng thật sự học, cũng có lúc lười, cũng có lúc cần con nhắc.
Tránh kỳ vọng con phải thích mãi. Trẻ thay đổi sở thích nhanh. Nếu sau vài tháng con muốn thôi, nên hỏi chuyện xem vì sao, nhưng không nên ép con tiếp tục chỉ vì cha mẹ đã bỏ công. Cha mẹ hoàn toàn có thể tiếp tục học một mình nếu mình thích, và đó cũng là một bài học cho con về việc học vì bản thân.
Tránh biến thành dịp so sánh con với con nhà khác. Ở lớp học chung, dễ thấy con người khác tiến nhanh hơn. Nếu cha mẹ đang là bạn học, cha mẹ cũng sẽ thấy mình chậm hơn những người lớn khác, và đó là lúc nhớ rằng mỗi người học theo nhịp của mình. Không chấm điểm, không xếp hạng con trong nhà hay ngoài lớp. Nếu thấy mình bắt đầu sốt ruột vì con chậm, đó là lúc nhớ lại cảm giác của chính mình khi bị chậm trong buổi học đầu tiên.
Cuối cùng, tránh lấy học cùng con thay cho thời gian con cần một mình hoặc với bạn bè. Trẻ, nhất là tuổi mới lớn, cần những khoảng không có cha mẹ. Học cùng con là một phần của đời sống gia đình, không phải toàn bộ. Khi con bắt đầu muốn tự học một mình, hoặc rủ bạn bè thay vì cha mẹ, đó thường là dấu hiệu tốt: con đã có đủ tự tin để học mà không cần người lớn bên cạnh, và cha mẹ có thể lùi lại một bước.
Bắt đầu thế nào
Một cách bắt đầu đơn giản, không cần chuẩn bị nhiều:
- Hỏi con có muốn cùng học một thứ cả hai chưa biết không, và cùng lên danh sách ba bốn ý.
- Chọn một thứ cả hai đều thấy thích, hoặc thay phiên: lần này con chọn, lần sau cha mẹ chọn.
- Quyết định học ở đâu: lớp học, video hướng dẫn, sách, hay một người quen biết làm.
- Đặt lịch cố định, một hai buổi mỗi tuần, ngắn thôi.
- Sau mỗi buổi, mỗi người kể một điều mình học được và một điều mình còn thấy khó.
- Sau một tháng, cùng nhìn lại: có muốn tiếp tục không, có muốn đổi thứ khác không.
Bước năm là bước quan trọng nhất về thái độ: cả cha mẹ lẫn con đều nói ra điều mình còn thấy khó. Con nghe cha mẹ nói "bố vẫn chưa nhớ được cách đi con tượng" sẽ thấy việc nói ra cái khó của mình là bình thường, kể cả ở trường, kể cả sau này khi lớn.
Câu hỏi thường gặp
Con còn nhỏ quá, chưa hiểu gì thì học cùng có ý nghĩa không?
Có, nếu chọn đúng thứ. Với trẻ nhỏ, những việc tay chân và quan sát như trồng cây, nặn đất, gọi tên chim trong khu phố rất hợp. Trẻ chưa hiểu lời giảng về thái độ học, nhưng cảm nhận được bầu không khí cùng khám phá, và thấy cha mẹ cũng tò mò như mình.
Cha mẹ bận quá thì có cách nào học cùng con mà không tốn nhiều thời gian?
Chọn những thứ có thể gói trong mười lăm hai mươi phút: một ván cờ, một bài hát tiếng nước ngoài, tưới và ghi lại sự lớn lên của một cây. Đều đặn quan trọng hơn dài. Cuối tuần có thể dành một buổi dài hơn cho thứ cần nhiều thời gian như bơi hay đạp xe.
Nếu con giỏi hơn và hay chê cha mẹ thì sao?
Đây là dịp tốt để dạy con cách góp ý cho người khác một cách tử tế. Cha mẹ nói chẳng hạn: "Bố thích con chỉ bố, nhưng con nói nhẹ hơn thì bố dễ nghe hơn." Cha mẹ cũng làm gương bằng cách khi con sai, mình nhận xét nhẹ nhàng và cụ thể.
Học cùng con có làm con bớt nghe lời cha mẹ không?
Thường là ngược lại. Khi con thấy cha mẹ cũng học, cũng sai, cũng chịu nghe, con thường tôn trọng cha mẹ hơn chứ không phải ít hơn. Vai trò cha mẹ trong những chuyện an toàn, nề nếp vẫn giữ nguyên; trong chuyện cùng học, hai bên ngang nhau, và trẻ phân biệt được hai chuyện đó.
Có nên học cùng con những môn ở trường không?
Có thể, nhưng dễ trượt sang kèm bài vì cha mẹ thường đã học những môn đó. Nếu muốn, chọn phần cha mẹ thật sự chưa biết, như một chương trình mới, và tránh biến thành giờ kiểm tra. Học cùng con những thứ ngoài trường thường nhẹ nhàng và vui hơn.