Ngại học lại khi đã có tuổi, có địa vị thường không phải vì không học được, mà vì sợ: sợ lộ ra mình chưa biết trước những người trẻ hơn, sợ làm sai trước người từng coi mình là người giỏi, sợ mất hình ảnh đã xây nhiều năm. Nỗi sợ đó có thật và dễ hiểu, nhưng cái giá của nó thường lớn hơn cái giá của vài lần lúng túng.
Bài này dành cho người trung niên, người đã là trưởng phòng, chủ tiệm, thầy giáo, cha mẹ có con lớn, đang muốn học một điều mới nhưng cứ chần chừ. Bài gọi tên các dạng của nỗi ngại, chỉ ra vì sao nó mạnh hơn ở người có vị trí, rồi đưa ra những bước nhỏ để bắt đầu lại mà không phải "liều" quá nhiều thể diện. Chuyện làm việc khi sếp trẻ hơn mình thuộc chuyên mục cầu thị nơi làm việc; ở đây bàn chuyện học, ở lớp, ở nhóm, ở nhà.
Vì sao người có vị trí lại ngại học nhiều hơn
Nghe thì lạ: người đã có kinh nghiệm, có vị trí lẽ ra phải tự tin học điều mới hơn. Nhưng thực tế thường ngược lại. Một người hai mươi tuổi đi học bơi, vụng về là chuyện bình thường. Một ông giám đốc năm mươi tuổi đi học bơi, vụng về trước mặt đám thanh niên, cảm thấy như vừa đánh mất một thứ gì đó. Lý do là người có vị trí đã quen được nhìn như người biết, người giỏi. Hình ảnh đó có giá trị với họ, và học điều mới nghĩa là tạm thời đặt nó xuống.
Thêm vào đó là việc người lớn ít khi được thấy mình sai một cách bình thường. Trẻ con sai mỗi ngày, được sửa mỗi ngày, nên quen. Người lớn có vị trí thì ngược lại: xung quanh ít ai dám chỉ ra cái sai của họ, nên mỗi lần sai trở nên hiếm và nặng nề. Khi đi học lại, họ đột nhiên rơi vào môi trường mà sai là chuyện thường xuyên, và sự chênh lệch đó gây sốc.
Cuối cùng là chuyện so sánh. Trong lớp có người trẻ học nhanh hơn, có khi nhanh hơn nhiều, nhất là với những thứ như công nghệ hay ngoại ngữ. Người lớn tuổi thường so mình với họ và thấy thua, quên rằng mình đang học điều này lần đầu trong khi người trẻ đã tiếp xúc với nó từ nhỏ. So sánh như vậy không công bằng với chính mình.
Các dạng của nỗi ngại
Ngại bị nhìn thấy khi đang vụng. Không phải sợ không học được, mà sợ người khác thấy mình đang ở giai đoạn vụng về. Nhiều người chọn tự học một mình chính vì lý do này, dù học với người khác sẽ nhanh hơn.
Ngại hỏi câu "ngớ ngẩn". Người trẻ hỏi câu cơ bản thì được coi là bình thường; người lớn hỏi thì sợ bị nghĩ "cái này mà cũng không biết". Kết quả là không hỏi, và hiểu sai mà không ai biết. Cái sai nhỏ ở buổi đầu cứ thế chồng lên các buổi sau, tới lúc lộ ra thì đã lớn hơn nhiều so với một câu hỏi cơ bản.
Ngại bị người dưới quyền hoặc con cái chỉ dạy. Học từ người mình thường dạy, như con cái hay nhân viên, đảo ngược vai trò quen thuộc. Có người thà không học còn hơn để con chỉ cho mình.
Ngại "học muộn thì học làm gì". Đây là dạng nỗi ngại nguỵ trang thành lý lẽ. Câu "giờ này còn học làm gì" nghe như tính toán, nhưng nhiều khi chỉ là cách để không phải đối mặt với cảm giác vụng về.
Ngại tốn thời gian mà không có kết quả. Người có vị trí quen đo mọi việc bằng kết quả. Việc học mới ở giai đoạn đầu ít kết quả nhìn thấy được, nên dễ bị coi là phí thời gian.
Cái giá của việc không học so với cái giá của vài lần lúng túng
Khi đang ngại, ta thường chỉ nhìn thấy cái giá của việc học: mất mặt, lúng túng. Bảng dưới đặt nó cạnh cái giá của việc không học, trong vài tình huống điển hình (ví dụ giả định):
| Điều muốn học | Cái giá nếu học | Cái giá nếu không học |
|---|---|---|
| Dùng điện thoại thông minh để gọi video, chuyển khoản | Vài lần bấm sai, hỏi con cháu nhiều lần | Phụ thuộc người khác, xa cách với con cháu ở xa |
| Bơi | Vụng về trong bể vài tuần | Không an toàn khi đi biển cùng cháu, bỏ lỡ một môn vận động tốt |
| Một phần mềm mới ở chỗ làm | Chậm hơn đồng nghiệp trẻ trong một thời gian | Dần dần phải nhờ người khác làm phần việc của mình |
| Một nhạc cụ | Đàn sai trước người nghe | Một mong muốn cũ cứ ở lại là mong muốn |
| Nấu ăn (với người trước giờ không nấu) | Vài bữa không ngon | Phụ thuộc khi người nấu chính trong nhà ốm hay đi vắng |
Cột giữa là cái giá ngắn hạn, thường qua đi trong vài tuần. Cột phải là cái giá dài hạn, tích lại theo năm tháng và thường lớn hơn nhiều. Nỗi ngại làm ta phóng đại cột giữa và quên cột phải.
Viết ra bảng của riêng mình cho điều bạn đang muốn học là một cách đơn giản để nhìn lại quyết định. Nhiều người sau khi viết xong thấy rằng điều mình sợ nhỏ hơn nhiều so với điều mình đang mất.
Những bước nhỏ để bắt đầu lại
Không cần phải "liều" toàn bộ thể diện ngay từ đầu. Nỗi ngại không biến mất vì được giảng giải, nó chỉ nhỏ dần khi ta làm một việc nhỏ và thấy mọi chuyện không tệ như mình sợ. Có thể bắt đầu từ những bước giảm áp lực sau:
- Chọn một nơi không ai biết mình. Lớp học ở phường khác, câu lạc bộ ở quận khác, nơi không ai biết bạn là trưởng phòng hay chủ tiệm. Ở đó bạn chỉ là một học viên.
- Nói trước với thầy hoặc người hướng dẫn. Một câu "em mới bắt đầu, chưa biết gì, thầy cứ chỉ thẳng" đặt sẵn kỳ vọng, và giảm áp lực phải tỏ ra biết.
- Học riêng vài buổi đầu nếu cần. Nếu cảm giác ngại quá lớn, vài buổi học riêng giúp vượt qua giai đoạn vụng nhất, rồi mới vào lớp nhóm.
- Tìm một người bạn cùng tuổi cùng học. Có một người cùng hoàn cảnh bên cạnh làm việc vụng về trở nên bình thường hơn, và có người để cười với nhau.
- Tự cho phép một thời gian "được vụng". Ví dụ ba tháng đầu, mình không đặt ra yêu cầu phải giỏi, chỉ yêu cầu đi học đều. Sau ba tháng mới nhìn lại.
- Ghi lại điều mình học được mỗi buổi. Một dòng thôi. Đọc lại sau một tháng sẽ thấy mình đã đi được bao xa, thay vì chỉ thấy mình còn kém người trẻ bao nhiêu.
Bước hai và bước năm là hai bước hay bị bỏ qua nhất nhưng hiệu quả nhất. Nói trước mình là người mới gỡ được áp lực phải tỏ ra biết; tự cho phép một thời gian vụng gỡ được áp lực phải có kết quả ngay.
Tình huống điển hình: ông hiệu phó về hưu học vẽ
Tình huống giả định: ông Bình, 63 tuổi, nguyên hiệu phó một trường cấp ba, từ nhỏ đã muốn học vẽ nhưng chưa bao giờ có thời gian. Về hưu, ông tìm được một lớp vẽ cuối tuần ở nhà văn hoá, nhưng buổi đầu vào lớp thấy toàn sinh viên và người trẻ, ông đứng ở cửa một lúc rồi về.
Điều chặn ông không phải là không vẽ được, mà là cảm giác ngồi học cùng những người bằng tuổi học trò cũ của mình, và có thể bị một cô giáo trẻ chỉ ra là vẽ sai. Bốn mươi năm ông là người đứng trên bục. Ngồi dưới bục là một vai trò ông đã quên.
Ông quay lại sau hai tuần, lần này ông đến sớm và nói với cô giáo: "Bác chưa cầm cọ bao giờ, cô cứ coi bác như học trò lớp một." Câu nói này đặt lại vai trò cho cả hai. Mấy buổi đầu ông vẽ vụng thật, nhưng những người trẻ trong lớp lại hay hỏi ông về những thứ khác, chuyện ngày xưa, chuyện nghề dạy. Lớp học trở thành nơi ông vừa học vừa được trò chuyện. Ông không trở thành hoạ sĩ, và cũng không cần: ông có một thú vui mới cho những năm về hưu.
Khi người trẻ hơn chỉ cho mình: nhận mà không thấy mất vai
Phần khó nhất của việc học lại ở tuổi trung niên thường không phải là bài học, mà là khoảnh khắc một người trẻ hơn, có khi bằng tuổi con mình, chỉ ra chỗ mình làm sai. Phản xạ quen thuộc là giải thích, kể rằng ngày xưa mình làm khác, hoặc im lặng mà trong lòng khó chịu. Cả ba phản xạ đều làm buổi học kém đi, và làm người trẻ ngại chỉ mình lần sau.
Một cách nghĩ giúp nhiều người: vai trò của mình ở nơi khác không mất đi khi mình là học trò ở nơi này. Ông hiệu phó vẫn là người có bốn mươi năm dạy học; ở lớp vẽ, ông chỉ là người mới cầm cọ. Hai vai trò đó sống cạnh nhau được. Người trẻ chỉ cho mình không lấy đi vai trò nào cả, họ chỉ đang làm đúng việc của người biết trước.
Câu nói mẫu khi được chỉ: "À, ra vậy, cảm ơn em." Nếu chưa hiểu: "Em làm chậm lại cho bác xem một lần nữa được không?" Nếu đã quen một cách khác và muốn hỏi: "Trước giờ bác quen làm thế này, cách của em khác ở chỗ nào?" Ba câu này đều ghi nhận người chỉ, giữ được sự tò mò, và không biến buổi học thành cuộc so tài. Người trẻ thường quý những người lớn tuổi biết nhận như vậy, và sẵn lòng chỉ nhiều hơn.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu tuổi thì quá muộn để học một điều mới?
Với phần lớn các kỹ năng đời sống và sở thích, không có tuổi nào là quá muộn. Có những kỹ năng đòi hỏi thể lực hoặc thời gian luyện rất dài, và người bắt đầu muộn có thể không đạt tới trình độ chuyên nghiệp, nhưng vẫn học được đủ để dùng và để vui. Đặt mục tiêu vừa với tuổi và sức là đủ.
Học cùng lớp với người trẻ có bất lợi gì không?
Có thể thấy chậm hơn ở một số môn như công nghệ hay ngoại ngữ, và đôi khi thấy lạc nhịp về cách nói chuyện. Nhưng cũng có lợi: người lớn tuổi thường kiên nhẫn hơn, có kinh nghiệm sống để liên hệ, và có thể đóng góp góc nhìn khác cho lớp. Nhiều lớp học thấy có người lớn tuổi làm không khí đa dạng hơn.
Có nên để con cháu dạy mình không?
Nên, nếu con cháu có kiên nhẫn và mình có thể nghe. Học từ con cháu giúp gần nhau hơn. Nếu thấy dễ cáu với nhau, có thể học những phần cơ bản ở lớp hoặc với người ngoài, rồi nhờ con cháu những câu hỏi nhỏ lúc cần.
Làm sao vượt qua cảm giác xấu hổ khi làm sai trước lớp?
Nhớ rằng ai trong lớp cũng đang học và cũng sai, và người khác chú ý tới cái sai của mình ít hơn mình tưởng. Nói to "em sai chỗ này rồi" và cười cũng là cách làm nhẹ không khí. Sau vài lần, cảm giác xấu hổ thường giảm đi nhiều.
Ngại học vì sợ có tuổi rồi trí nhớ kém thì sao?
Trí nhớ thay đổi theo tuổi, nhưng không đến mức chặn việc học. Người lớn tuổi học tốt hơn khi liên hệ điều mới với kinh nghiệm cũ và ôn lại đều. Nếu thấy trí nhớ giảm nhanh bất thường, ảnh hưởng sinh hoạt hằng ngày, nên đi khám bác sĩ thay vì tự kết luận.