Tâm thế người mới bắt đầu là cách nhìn một việc quen thuộc như thể lần đầu thấy nó: còn tò mò, còn hỏi "vì sao", còn chịu thử cách khác, dù mình đã làm việc đó hàng nghìn lần. Nó không đòi bạn quên kinh nghiệm, mà đòi bạn không để kinh nghiệm đóng cửa với điều mới.
Khái niệm này đến từ truyền thống Thiền Nhật Bản với chữ shoshin, và được biết rộng rãi qua cuốn sách năm 1970 của Shunryu Suzuki, trong đó có câu thường được trích đại ý: trong đầu óc người mới bắt đầu có nhiều khả năng, trong đầu óc chuyên gia thì có ít. Bài này dùng nó như một tư tưởng về thái độ sống, không bàn khía cạnh tu tập. Bài giải thích vì sao người làm lâu năm dễ mất tâm thế này, dấu hiệu nhận ra, và những cách cụ thể để giữ nó trong nghề và trong đời.
Vì sao kinh nghiệm vừa là tài sản vừa là lối mòn
Kinh nghiệm cho người làm nghề lâu năm một thứ rất quý: khả năng nhận ra tình huống nhanh và biết phải làm gì mà không cần suy nghĩ nhiều. Người thợ may lâu năm nhìn dáng người là biết cần nới chỗ nào; người bán hàng lâu năm nghe câu hỏi đầu tiên là đoán được khách cần gì. Khả năng này là kết quả của hàng nghìn lần làm.
Mặt trái của nó là đầu óc quen đi theo lối đã mòn. Khi gặp một tình huống trông giống cái cũ, ta áp cách cũ ngay, không kịp thấy chỗ khác. Các trang chuyên về chuyên môn có bài về hiệu ứng Einstellung, khi chính lời giải quen thuộc khiến người giỏi bỏ sót lời giải tốt hơn. Trong đời thường, nó hiện ra ở câu "cái này biết rồi" được nói trước khi nghe hết câu hỏi.
Kinh nghiệm cũng có thể cũ đi mà người có nó không biết. Vật liệu thay đổi, khách hàng thay đổi, công cụ thay đổi, nhưng thói quen thì ở lại. Người thợ điện học nghề ba mươi năm trước vẫn làm tốt nhiều việc, nhưng nếu không cập nhật thì có những thiết bị mới họ sẽ xử lý theo cách không còn hợp. Tâm thế người mới bắt đầu là cách giữ kinh nghiệm ở trạng thái sống, luôn được kiểm lại, thay vì đóng băng.
Hai cách nhìn cùng một việc
Đặt cạnh nhau cách nhìn của người đã "biết rồi" và người giữ tâm thế người mới bắt đầu, trong vài tình huống nghề nghiệp và đời sống:
| Tình huống | Nhìn bằng lối mòn | Nhìn bằng tâm thế người mới |
|---|---|---|
| Người mới vào nghề hỏi một câu "ngây thơ" | "Cứ làm theo là được, hỏi nhiều" | "Ừ nhỉ, sao mình lại làm thế này nhỉ?" |
| Khách yêu cầu một kiểu chưa làm bao giờ | "Không ai làm kiểu đó" | "Chưa làm, để thử xem làm được không" |
| Có công cụ mới trong nghề | "Đồ mới mau hỏng, cách cũ chắc hơn" | "Thử dùng một tuần rồi so" |
| Món ăn quen nấu mấy chục năm | Nấu theo tay, không nghĩ | Thỉnh thoảng đổi một chi tiết để xem khác thế nào |
| Con hỏi một câu về việc mình làm | "Lớn lên con sẽ hiểu" | Thử giải thích, và phát hiện chỗ mình chưa rõ |
Cột giữa không sai hoàn toàn; nhiều khi cách cũ đúng là tốt hơn. Vấn đề là nó được nói ra trước khi thử, trước khi nghĩ. Tâm thế người mới bắt đầu không bắt bạn bỏ cách cũ, chỉ bắt bạn kiểm lại trước khi gạt cách mới đi.
Dòng đầu tiên là món quà mà người mới mang tới: câu hỏi ngây thơ của họ chỉ ra những thứ người cũ đã thôi không nhìn thấy. Một xưởng, một tiệm, một gia đình biết trân trọng câu hỏi của người mới thường tự làm mới mình dễ hơn. Ngược lại, nơi nào người mới học được rằng hỏi là bị gạt đi thì chỉ sau vài tháng họ cũng thôi hỏi, và chính họ đi vào lối mòn sớm hơn cả người cũ.
Dấu hiệu mình đang mất tâm thế người mới bắt đầu
Hay nói "cái này biết rồi" — trong đầu. Câu này có thể không nói ra miệng, nhưng nếu nó hay xuất hiện trong đầu khi người khác đang nói, bạn đã ngừng nghe trước khi họ nói xong.
Lâu rồi không ngạc nhiên trong nghề. Nếu đã nhiều năm bạn không gặp điều gì làm mình ngạc nhiên trong công việc, có thể không phải vì nghề không còn gì mới, mà vì mình không còn nhìn thấy cái mới.
Thấy câu hỏi của người mới là phiền. Người mới hỏi nhiều thật, nhưng nếu mọi câu hỏi đều thấy phiền, bạn có thể đang đánh mất cơ hội nhìn lại việc mình làm qua mắt người khác.
Chê mọi thứ mới trước khi thử. Có những thứ mới không tốt, nhưng chê trước khi thử là phản xạ của lối mòn, không phải của phán đoán.
Không giải thích được vì sao mình làm như vậy. Khi được hỏi vì sao làm bước này trước bước kia, bạn chỉ trả lời được "xưa nay vẫn thế". Đó là dấu hiệu một phần kinh nghiệm đã thành thói quen không còn được hiểu.
Cách giữ tâm thế người mới bắt đầu trong nghề
Không thể tự nhủ "từ giờ mình sẽ nhìn mọi thứ như người mới". Nhưng có thể tạo ra những tình huống buộc mình nhìn lại:
- Dạy lại cho người mới. Mỗi lần dạy, cố giải thích lý do chứ không chỉ cách làm. Những chỗ mình không giải thích được là chỗ đáng tìm hiểu lại.
- Đổi một chi tiết có chủ ý. Mỗi tháng thử làm một việc quen theo một cách hơi khác: đổi thứ tự bước, đổi dụng cụ, đổi nguyên liệu. Ghi lại kết quả, kể cả khi cách mới tệ hơn.
- Đi xem người cùng nghề ở nơi khác làm. Một người thợ may ở thành phố đi xem tiệm may ở tỉnh khác, một người nấu ăn đi ăn ở quán cùng món ở vùng khác. Không để sao chép, mà để thấy cách của mình không phải cách duy nhất.
- Hỏi người ngoài nghề. Kể việc mình làm cho một người không biết gì về nghề và nghe câu hỏi của họ. Câu hỏi của người ngoài thường rất khác câu hỏi của đồng nghiệp.
- Học một thứ hoàn toàn mới ở ngoài nghề. Ở vị trí người mới ở một lĩnh vực khác giúp mình nhớ cảm giác chưa biết, và mang cảm giác đó về nghề của mình.
Bước cuối được nhiều người làm nghề lâu năm nhắc tới: chính việc tập một môn thể thao mới hay học một nhạc cụ ở tuổi bốn mươi, năm mươi đã giúp họ kiên nhẫn hơn với người học việc trong nghề, vì họ vừa trải qua cảm giác vụng về.
Tình huống điển hình: bà chủ tiệm may và cô học việc
Tình huống giả định: bà Thu, 62 tuổi, may áo dài bốn mươi năm. Tiệm nhận một cô học việc 20 tuổi tên Vy. Một hôm Vy hỏi vì sao bà luôn cắt vải theo một chiều nhất định, trong khi trên mạng cô thấy có người cắt chiều khác cho loại vải mới. Phản xạ đầu tiên của bà là "cứ làm theo bà, bà làm bốn mươi năm rồi".
Nhưng bà dừng lại một chút và tự hỏi: mình cắt chiều này vì sao? Bà nhận ra lý do là loại vải lụa bà quen dùng ngày trước co giãn theo một hướng. Với loại vải pha mới mà khách hay mang tới gần đây, bà chưa từng kiểm lại. Bà nói với Vy: "Bà làm vậy vì vải lụa ngày xưa. Vải này thì bà chưa thử. Lấy một mảnh vụn, mình cắt thử hai chiều rồi may thử xem."
Kết quả thử có thể là cách cũ vẫn tốt hơn, và như vậy cũng không sao. Điều quan trọng là bà đã biến một thói quen thành một hiểu biết có lý do, và cô học việc học được một điều lớn hơn cách cắt vải: người giỏi nghề vẫn hỏi và vẫn thử. Chuyện học từ người ít tuổi hơn có bài riêng ở chuyên mục dám hỏi và quan sát của trang.
Tâm thế người mới bắt đầu ngoài công việc
Tâm thế này không chỉ dùng trong nghề. Trong gia đình, nó là khả năng nhìn người bạn đời đã sống cùng hai mươi năm mà vẫn tò mò họ đang nghĩ gì, thay vì nghĩ mình đã biết hết. Với con cái, nó là khả năng thấy đứa con mười lăm tuổi như một người đang thay đổi, không phải đứa bé năm tuổi ngày nào. Nhiều mâu thuẫn trong nhà đến từ việc ta "biết rồi" về người thân mình.
Với những nơi quen thuộc, nó là khả năng đi trên con đường mỗi ngày mà vẫn thấy được một cây mới trổ hoa, một cửa hàng mới mở. Nghe thì nhỏ, nhưng thói quen nhìn thấy cái mới ở chỗ quen chính là cơ sở của việc học ở mọi tuổi. Người đã thôi nhìn thấy cái mới ở chỗ quen thường cũng thôi học. Một bài tập nhỏ: mỗi tuần, trên con đường quen hoặc trong căn nhà quen, tìm ra một điều mình chưa từng để ý. Nghe như trò chơi trẻ con, nhưng nó tập lại đúng khả năng mà người lớn hay để mai một: khả năng nhìn thấy.
Cần nói rõ: tâm thế người mới bắt đầu không có nghĩa là coi thường kinh nghiệm hay luôn chạy theo cái mới. Người giữ được nó vẫn trân trọng điều mình đã học, chỉ là họ giữ điều đó một cách mở, sẵn sàng kiểm lại. Kinh nghiệm cộng với sự tò mò là thứ làm nên người thầy giỏi, người thợ giỏi, người cha mẹ hiểu con.
Câu hỏi thường gặp
Shoshin có phải là khái niệm của một tôn phái cụ thể không?
Chữ này đến từ truyền thống Thiền Nhật Bản và được phổ biến qua sách của Shunryu Suzuki năm 1970. Ngày nay nó được dùng rộng rãi như một tư tưởng về thái độ học hỏi, trong giáo dục, nghệ thuật, công việc, mà không cần gắn với việc tu tập nào. Bài này dùng nó theo nghĩa thái độ sống.
Người mới vào nghề có cần giữ tâm thế này không, khi họ vốn đã là người mới?
Người mới vốn có tâm thế này, nhưng thường mất rất nhanh, chỉ sau vài năm khi đã quen việc. Ý thức được điều đó sớm giúp họ giữ thói quen hỏi "vì sao" ngay cả khi đã rành, thay vì đợi tới lúc có lối mòn mới tìm cách thoát.
Giữ tâm thế người mới có làm mình chậm hơn trong công việc không?
Không cần áp cho mọi việc. Phần lớn công việc hằng ngày cứ làm theo kinh nghiệm là tốt. Tâm thế người mới dành cho những lúc có tín hiệu lạ: người mới hỏi, khách yêu cầu khác, kết quả không như thường lệ. Ở những lúc đó, dừng lại một chút giúp tránh sai lớn.
Làm sao khuyến khích người làm lâu năm trong tiệm, trong nhóm cởi mở hơn với cái mới?
Hỏi họ giải thích lý do của cách làm cũ, với thái độ tôn trọng, rồi đề nghị thử song song cách mới trên một việc nhỏ. Khi cách cũ thắng, ghi nhận rõ ràng. Người làm lâu năm cởi mở hơn khi họ không thấy kinh nghiệm của mình bị coi thường.
Tâm thế người mới bắt đầu có liên quan gì tới khiêm tốn trí tuệ?
Hai thứ gần nhau. Khiêm tốn trí tuệ là nhận ra điều mình tin có thể sai; tâm thế người mới bắt đầu là giữ sự tò mò với điều mình tưởng đã biết. Người có cả hai sẽ vừa không nói chắc quá mức, vừa không ngừng tìm hiểu ở những chỗ quen thuộc.