Người giỏi nhất trong một nhóm nhỏ thường là người ít được góp ý nhất, không phải vì họ không sai mà vì không ai đủ tự tin hoặc đủ hiểu biết để chỉ ra. Muốn tiếp tục học khi đã ở vị trí đó, cần chủ động tìm người dám nói thật, đặt những câu hỏi mời phản biện cụ thể, và tìm nguồn so sánh ở bên ngoài nhóm.
Bài này viết cho thợ cả, người bán lâu năm nhất, kế toán duy nhất của công ty nhỏ, người mà mọi người trong nhóm đều hỏi ý kiến. Bên dưới là các dấu hiệu cho thấy mình đang bị bao quanh bởi sự im lặng, vì sao người giỏi lại dễ có điểm mù, cách tạo ra người dám nói thật, và cách tìm thước đo bên ngoài để không tự đánh giá mình bằng thước của chính nhóm.
Vì sao người giỏi nhất lại ít được góp ý
Có ba lý do thường gặp. Lý do thứ nhất là khoảng cách hiểu biết: người khác thấy có điều gì đó chưa ổn nhưng không chắc, và nghĩ "chắc anh ấy có lý do". Lý do thứ hai là vị thế: góp ý cho người giỏi nhất có cảm giác như thách thức họ, nhất là với người mới. Lý do thứ ba là kinh nghiệm cũ: nếu một lần góp ý trước đây đã bị gạt đi, người ta rút kinh nghiệm và thôi.
Kết quả là người giỏi nhất nhóm dần chỉ nghe những câu hỏi nhờ giúp, không nghe câu nào nghi ngờ cách làm của mình. Họ có thể làm sai một việc trong nhiều năm mà không ai nói, cho đến khi gặp một người ngoài nhóm hay một khách hàng khó tính.
Nghiên cứu về khiêm tốn trí tuệ của Mark Leary và cộng sự (2017) mô tả khiêm tốn trí tuệ là mức độ một người nhận ra rằng niềm tin của mình có thể sai, và cho thấy mức này khác nhau rõ giữa người với người. Từ đó có thể rút ra một điều thực tế: giỏi nghề không tự động đi kèm với sẵn lòng nghe ý trái chiều; đó là thói quen phải tự giữ. Phần tâm lý học về khiêm tốn trí tuệ được bàn sâu hơn ở một chuyên mục khác trên trang.
Dấu hiệu mình đang bị bao quanh bởi im lặng
Những dấu hiệu dưới đây không chứng minh điều gì một cách chắc chắn, nhưng nếu thấy nhiều dấu hiệu cùng lúc, nên tự hỏi xem người xung quanh còn dám nói thật với mình không:
- Đã lâu không ai nói "em nghĩ chỗ này anh làm chưa đúng", kể cả với những việc nhỏ.
- Trong họp, khi mình nói xong, mọi người đồng ý ngay mà không hỏi thêm.
- Lỗi trong việc của mình được phát hiện bởi khách hoặc người ngoài, không phải bởi đồng nghiệp.
- Người mới vào sau vài tuần cũng thôi đặt câu hỏi "vì sao làm thế này".
- Mình nghe được lời nhận xét về cách làm của mình qua người thứ ba, không phải trực tiếp.
- Lần gần nhất mình đổi cách làm nhờ góp ý của người trong nhóm đã cách đây rất lâu.
Dấu hiệu thứ ba đáng lưu ý nhất. Nếu người ngoài thấy lỗi mà người trong nhóm không nói, có hai khả năng: họ không thấy, hoặc họ thấy mà không dám nói. Cả hai đều đáng để mình tìm hiểu.
Một cách kiểm nhanh là để ý trong một tuần xem có bao nhiêu câu hỏi "vì sao" về cách làm của mình từ người trong nhóm. Nếu gần như không có câu nào, trong khi nhóm vẫn có người mới và có việc mới, nhiều khả năng không phải vì mọi thứ đã hoàn hảo.
Điểm mù hay gặp ở người giỏi
Cách làm quen tay đã lỗi thời. Một cách làm từng là tốt nhất có thể bị cách khác vượt qua, nhưng người giỏi ít có lý do để tìm cách mới vì cách cũ vẫn cho kết quả ổn.
Đánh giá thấp độ khó với người khác. Việc dễ với người giỏi có thể rất khó với người mới. Người giỏi hay giải thích quá nhanh, bỏ bước, rồi nghĩ người khác chậm hiểu.
Tự tin quá mức ở mảng gần với chuyên môn. Giỏi một mảng dễ khiến mình nghĩ mình cũng hiểu mảng bên cạnh. Một thợ giỏi chưa chắc tính giá giỏi, một người bán giỏi chưa chắc quản lý kho giỏi.
Không nhận ra mình đang là nút thắt. Khi mọi quyết định phải qua mình, việc của cả nhóm chậm lại mà mình không thấy, vì mình chỉ thấy phần việc của mình vẫn chạy.
Nghe lời khen như bằng chứng. Người giỏi được khen nhiều, và lời khen dễ được coi là xác nhận rằng mọi thứ đều ổn. Nhưng người khen thường là khách hài lòng; khách không hài lòng thì lặng lẽ đi nơi khác và không để lại lời nào.
Ba lần phản ứng đầu tiên quyết định có ai nói thật nữa không
Khi người giỏi nhất nhóm bắt đầu mời góp ý, mọi người trong nhóm sẽ thử dè dặt. Người đầu tiên lên tiếng thường nói một điều nhỏ, ít rủi ro, để xem phản ứng. Nếu điều nhỏ đó được nghe thật, người tiếp theo sẽ dám nói điều lớn hơn. Nếu bị gạt đi, dù nhẹ nhàng, cả nhóm sẽ hiểu rằng lời mời chỉ là hình thức.
Vì vậy ba lần phản ứng đầu tiên cần được giữ rất cẩn thận. Cảm ơn trước khi nói bất cứ điều gì khác. Hỏi thêm một câu để hiểu rõ, như "em thấy ở áo nào, từ bao giờ?". Thử làm theo ngay trên một việc nhỏ nếu có thể. Và báo lại kết quả cho người đã nói, kể cả khi kết quả là cách cũ vẫn tốt hơn.
Nếu chẳng may đã phản ứng không tốt lần đầu, có thể sửa: nói lại với người đó rằng mình đã nghĩ lại, cảm ơn họ, và mời họ nói tiếp. Một lần sửa sai như vậy, làm trước mặt người học việc, thường có sức nặng hơn nhiều lời dặn "có gì cứ nói".
Câu hỏi mời người khác chỉ ra chỗ sai cho mình
Người giỏi nhất nhóm phải hỏi cụ thể hơn người khác, vì câu hỏi chung chung sẽ chỉ nhận về lời khen. Một vài câu nên dùng:
| Câu hỏi | Vì sao có tác dụng |
|---|---|
| "Nếu được sửa một điều trong cách anh dạy việc cho em, em sửa gì?" | Chỉ xin một điều, và hỏi về việc dạy chứ không phải tay nghề |
| "Chỗ nào trong quy trình anh đặt ra mà em thấy làm mất thời gian?" | Cho phép phê bình quy trình thay vì phê bình người |
| "Có lúc nào em thấy anh sai mà không nói không? Lần sau cứ nói nhé." | Thừa nhận trước rằng mình có thể sai |
| "Em thấy khách hay phàn nàn gì về phần việc anh phụ trách?" | Lấy góp ý gián tiếp qua khách, đỡ ngại cho người nói |
| "Ở chỗ cũ em làm, người ta làm phần này khác anh thế nào?" | Mời so sánh với bên ngoài, không phải với bản thân người hỏi |
Sau khi hỏi, phản ứng với câu trả lời đầu tiên quan trọng hơn chính câu hỏi. Nếu người kia nói một điều không dễ nghe và mình cảm ơn, hỏi thêm, rồi thử đổi, họ sẽ nói nữa. Nếu mình giải thích ngay vì sao họ hiểu sai, cánh cửa đó sẽ đóng lại rất lâu.
Tìm thước đo bên ngoài nhóm
Người giỏi nhất nhóm không thể chỉ so mình với người trong nhóm, vì như vậy mình luôn đứng đầu. Vài cách tìm thước đo bên ngoài:
- Gặp người cùng nghề ở nơi khác. Hội nghề, chợ đầu mối, làng nghề, nhóm thợ ở khu khác. Một buổi trò chuyện với người giỏi ngang mình hoặc hơn cho thấy những chỗ mình đã thôi để ý.
- Nhờ một người ngoài xem việc mình làm. Một người thợ cả ở xưởng khác, một người bán lâu năm ở chợ khác. Người ngoài không ngại vị thế của mình trong nhóm nên dễ nói thật.
- Làm thử một việc khó hơn mức quen. Nhận một đơn đòi hỏi kỹ thuật mình chưa làm, thử một loại nguyên liệu mới. Việc khó cho thấy giới hạn thật mà việc quen tay che mất.
- Đọc hoặc xem cách người giỏi ở nơi khác làm. Không để chép, mà để thấy cách nhìn khác cho cùng một việc.
- Ghi lại những lần mình sai. Người giỏi ít sai nên dễ quên những lần sai. Một trang ghi chép đơn giản giúp thấy mình hay sai ở loại việc nào.
Phần học suốt đời và học khi đã có tuổi nghề được bàn ở một chuyên mục khác trên trang. Ở đây chỉ nhấn vào một điều: vị trí giỏi nhất nhóm là vị trí dễ ngừng học nhất, vì không còn ai để so ở gần.
Tình huống điển hình: thợ may cả và đường may bị chê (nhân vật giả định)
Bác Hoà (nhân vật giả định) là thợ may cả của một tiệm may đo, hai mươi lăm năm trong nghề, ba thợ trẻ học việc từ bác. Một khách mới mang áo vest đã may ở tiệm quay lại, nói vai áo bị nhăn khi giơ tay. Bác chỉnh lại và nghĩ do dáng người khách. Khi kể chuyện với các thợ trẻ, một bạn nói nhỏ: "Bác ơi, em thấy mấy áo gần đây cũng hơi nhăn chỗ đó, em không dám nói."
Bác Hoà im một lúc rồi hỏi bạn ấy thấy từ bao giờ, mấy cái. Hoá ra từ khi tiệm đổi sang một loại vải lót mới, cách cắt vai cũ của bác không còn hợp. Ba thợ trẻ đều để ý, nhưng không ai nói vì nghĩ bác hẳn đã biết. Bác đổi cách cắt, rồi nói với cả tiệm: "Từ nay ai thấy áo bác may có gì lạ thì nói ngay, đừng đợi khách mang về."
Điều đáng chú ý là chính lỗi ấy không lớn. Điều lớn là bác Hoà nhận ra mình đã ở trong một vòng im lặng, và người phá vỡ nó lại là người ít kinh nghiệm nhất tiệm.
Câu hỏi thường gặp
Người giỏi nhất nhóm có nên xin góp ý từ người kém hơn không?
Nên. Người kém kinh nghiệm hơn có thể không giỏi bằng, nhưng họ nhìn thấy những thứ khác: chỗ khó hiểu khi được dạy, chỗ khách hay hỏi, chỗ cách làm cũ không hợp với hoàn cảnh mới. Góp ý của họ không cần đúng hoàn toàn mới có giá trị.
Làm sao biết góp ý của người ít kinh nghiệm có đáng nghe không?
Hỏi thêm họ dựa vào đâu, rồi tự kiểm trên một việc nhỏ. Góp ý dựa trên quan sát cụ thể, như "em thấy ba áo gần đây đều nhăn chỗ này", đáng xem xét kỹ hơn góp ý chung chung. Đừng gạt đi chỉ vì người nói ít tuổi nghề.
Có nên tìm người cố vấn khi đã là người giỏi nhất ở chỗ làm không?
Có thể rất có ích, nhất là người cùng nghề ở nơi khác hoặc người đi trước đã nghỉ. Phần tìm và làm việc với người cố vấn được bàn kỹ ở các trang chuyên về phát triển chuyên môn; ở đây chỉ cần nhớ rằng người giỏi cũng cần người chỉ ra chỗ sai.
Được mọi người hỏi ý kiến liên tục có phải là dấu hiệu tốt không?
Thường là dấu hiệu mình được tin cậy, nhưng nếu mọi quyết định đều phải qua mình, có thể mình đang là nút thắt và người khác không có cơ hội tự học. Đôi khi trả lời bằng câu hỏi "em nghĩ nên làm thế nào?" giúp cả hai cùng học.
Làm sao giữ uy tín mà vẫn thừa nhận mình sai trước người học việc?
Thừa nhận sai cụ thể, nói rõ đã sửa thế nào, và cảm ơn người chỉ ra. Người học việc thường kính trọng người thầy dám nhận sai hơn người thầy không bao giờ sai, vì họ học được cả nghề lẫn cách làm người trong nghề.