Một người có thể giỏi, chăm và thật lòng muốn học, nhưng nếu việc tiếp thu chỉ diễn ra trong đầu họ thì người góp ý không biết lời mình có tác dụng, và lần sau sẽ thôi góp ý. Cầu thị nơi làm việc vì thế có hai nửa: nửa học thật, và nửa cho người xung quanh thấy mình đã học, bằng những việc nhỏ như báo lại đã sửa gì, hỏi vào đúng lúc, và nhắc tên người đã chỉ cho mình.
Bài này không hứa thăng tiến hay tăng lương; những chuyện đó phụ thuộc nhiều thứ ngoài thái độ. Điều bài nói là: không ai học được một mình lâu dài, và người xung quanh chỉ tiếp tục dạy khi thấy công dạy có kết quả. Bên dưới là ba hành vi làm thái độ học hiện ra, câu nói mẫu cho từng tình huống, và những kiểu "tỏ ra cầu thị" phản tác dụng.
Vì sao học âm thầm làm nguồn góp ý cạn dần
Hãy hình dung phía người góp ý. Một đồng nghiệp lâu năm bỏ mười phút chỉ cho bạn cách đối chiếu phiếu nhập hàng sao cho khỏi sót. Bạn gật đầu, cảm ơn, rồi tuần sau làm đúng như được chỉ. Nhưng người kia không kiểm phiếu của bạn, nên không biết. Từ góc của họ, mười phút đó có thể đã rơi vào khoảng không. Lần sau thấy bạn làm chưa ổn, họ sẽ cân nhắc: có đáng nói nữa không.
Douglas Stone và Sheila Heen, trong cuốn "Thanks for the Feedback" (2014), phân tích kỹ phía người nhận góp ý, nhưng có một ý áp dụng chung: góp ý là một cuộc trao đổi hai chiều, và người cho cũng cần biết kết quả để tiếp tục cho. Trong nhóm làm việc nhỏ, tín hiệu "lời góp ý của anh đã được dùng" là thứ giữ cho dòng góp ý chảy.
Chăm chỉ cũng gặp vấn đề tương tự. Người làm thêm giờ để tự mày mò một thứ mới thường không ai thấy phần mày mò, chỉ thấy kết quả muộn hơn hạn. Nếu nói ra sớm rằng "phần này em đang học, dự kiến mất thêm hai ngày", người khác có cơ hội chỉ đường tắt, và hiểu vì sao chậm.
Ba hành vi làm thái độ học hiện ra trong công việc
Báo lại đã sửa gì, sau một khoảng thời gian. Không phải báo ngay lúc được góp ý, mà sau khi đã làm theo vài lần: "Chị ơi, từ hôm chị chỉ cách đối chiếu phiếu, tuần này em không sót dòng nào." Câu này cho người góp ý thấy kết quả, và cho thấy bạn nhớ.
Hỏi vào lúc người kia có thể trả lời. Hỏi đúng lúc là hỏi khi việc chưa hỏng, khi người kia không đang bận việc gấp, và khi bạn đã tự thử trước. Câu hỏi đúng lúc thể hiện bạn coi trọng thời gian của người khác và đã chịu khó trước khi nhờ.
Nhắc tên người đã dạy mình khi kết quả được khen. "Cách làm này em học từ anh Phong bên kho." Câu nói ngắn nhưng làm hai việc: ghi nhận người dạy trước mặt người khác, và cho thấy bạn không nhận hết công về mình.
Nói trước mình đang học phần nào. Khi nhận việc mới mà còn yếu một khâu, nói rõ khâu đó và kế hoạch học: "Phần lập bảng tính em chưa quen, em xin một buổi xem chị làm mẫu." Người giao việc biết để điều chỉnh kỳ vọng, và biết bạn tự nhận ra chỗ thiếu.
Câu nói mẫu để "đóng vòng" sau khi được góp ý
Đóng vòng là báo lại cho người góp ý biết lời họ đã đi tới đâu. Tuỳ kết quả, câu nói khác nhau, kể cả khi bạn quyết định không làm theo:
| Kết quả sau góp ý | Câu nói mẫu | Lưu ý |
|---|---|---|
| Đã làm theo và có tác dụng | "Em làm theo cách anh chỉ được hai tuần, khách không còn hỏi lại giá nữa. Cảm ơn anh." | Nêu kết quả cụ thể, không chỉ cảm ơn chung |
| Đã làm theo nhưng chưa ổn | "Em thử cách chị nói, phần đầu ổn nhưng đến khâu đóng gói thì chậm hơn. Chị xem giúp em chỗ nào em làm chưa đúng?" | Mở cuộc trao đổi tiếp, không đổ cho lời góp ý |
| Làm theo một phần | "Em giữ phần kiểm hàng như anh nói, còn phần sắp kệ em đổi một chút vì kệ bên này thấp hơn." | Giải thích ngắn lý do điều chỉnh |
| Cân nhắc rồi không làm theo | "Em nghĩ kỹ ý của chị rồi, nhưng vì lý do này em vẫn giữ cách cũ. Nếu chị thấy em sai chỗ nào thì nhắc em." | Vẫn báo lại, không im lặng bỏ qua |
| Chưa có dịp làm | "Ý của anh em ghi lại rồi, đợt hàng sau em áp dụng và báo anh." | Hẹn mốc cụ thể để không bị quên |
Hàng cuối cùng, "chưa có dịp làm", hay bị bỏ qua nhất. Nhiều góp ý tốt chết không phải vì bị từ chối mà vì bị treo, và người góp ý hiểu sự treo đó là không quan tâm.
Hỏi đúng lúc: ba thời điểm nên hỏi và hai thời điểm nên chờ
Thời điểm tốt nhất để hỏi là trước khi bắt tay vào một việc mình chưa chắc, khi câu hỏi còn rẻ. Hỏi lúc này mất của người khác vài phút; hỏi sau khi đã làm hỏng thì mất của cả hai nhiều giờ. Thời điểm thứ hai là sau khi đã tự thử một lần và biết rõ mình kẹt ở đâu: câu hỏi lúc đó cụ thể hơn nhiều. Thời điểm thứ ba là ngay sau khi người giỏi hơn vừa làm xong một việc mẫu, khi chi tiết còn tươi trong trí nhớ họ.
Hai lúc nên chờ: khi người kia đang dồn việc gấp, và khi câu hỏi có thể tự tìm được câu trả lời trong năm phút bằng tài liệu sẵn có. Hỏi lúc người ta đang dập lửa dễ nhận câu trả lời qua loa và để lại ấn tượng không tốt. Với câu hỏi tự tra được, hỏi vẫn được nhưng nên nói kèm "em tìm trong sổ hướng dẫn chưa thấy", để người kia biết bạn đã thử.
Phần kỹ năng hỏi việc của người mới đi làm, như hỏi ai và ghi chép để khỏi hỏi lại, đã có ở các trang chuyên về kỹ năng đi làm. Ở đây chỉ nhấn vào một điểm: cách bạn chọn thời điểm hỏi cũng là một cách người khác đọc thái độ học của bạn.
Những kiểu "tỏ ra cầu thị" làm người góp ý nản
Có những hành vi trông giống cầu thị nhưng thực ra làm người khác thôi góp ý. Đáng tự soi xem mình có rơi vào kiểu nào:
- Cảm ơn rối rít rồi không đổi gì. Lời cảm ơn càng nhiệt tình mà việc vẫn y nguyên thì người góp ý càng thấy mình bị đối phó.
- Tự chê mình trước để người khác khỏi chê. "Em kém lắm, chị cứ nói thẳng" nghe khiêm tốn nhưng đẩy người kia vào thế phải an ủi thay vì góp ý thật.
- Hỏi để được khen. Đưa việc đã làm rất kỹ ra hỏi "anh thấy được không" khi thật ra chỉ chờ một lời khen. Người kia sẽ nhanh chóng nhận ra và chỉ khen cho xong.
- Đồng ý mọi góp ý, kể cả góp ý trái nhau. Ai nói gì cũng "dạ em sửa", rồi không sửa theo ai. Tốt hơn là nói thật: "Hai anh chị góp ý ngược nhau, em hỏi lại chị Mai xem nên theo hướng nào."
- Xin góp ý quá thường xuyên. Sau mỗi việc nhỏ đều hỏi "em làm được chưa" khiến người khác mệt và nghĩ bạn thiếu tự tin, không phải đang học.
Cầu thị thật không đo bằng số lần xin góp ý mà bằng tỷ lệ góp ý được dùng và được báo lại. Mỗi lần nhận góp ý, chỉ cần tự hỏi: mình sẽ làm gì khác, và khi nào sẽ báo lại cho người này.
Tình huống điển hình: người thợ giỏi mà không ai muốn chỉ thêm (nhân vật giả định)
Anh Khoa (nhân vật giả định) làm thợ sửa điện lạnh ba năm ở một tiệm nhỏ, tay nghề được khen. Anh hay tự học thêm qua video, ít hỏi ai. Khi tiệm nhận loại máy mới, chủ tiệm giao cho một thợ khác vào nghề sau anh. Anh Khoa thấy bất công. Hỏi ra mới biết: chủ tiệm không biết anh đã tự học loại máy đó, còn người thợ kia thì từng hỏi chủ nhiều lần, từng báo lại "em xem cách anh xử lý hôm trước rồi, lần này em làm được".
Không ai sai trong chuyện này, nhưng nó cho thấy một điều: việc học không được nói ra thì người khác không tính đến. Anh Khoa sau đó thử một việc nhỏ: mỗi khi học xong một dòng máy mới, anh nhắn chủ tiệm một câu "em mới tìm hiểu xong cách thay bo mạch dòng này, có ca nào anh giao em thử". Đó không phải là khoe, mà là báo tình trạng tay nghề cho người cần biết để chia việc.
Bảng tự kiểm: thái độ học của mình có ai nhìn thấy không
Đánh dấu những câu đúng với bạn trong một tháng gần nhất. Bảng không để chấm điểm mà để tìm chỗ việc học đang bị giấu đi:
| Câu hỏi | Nếu chưa, việc nhỏ nên làm |
|---|---|
| Có ít nhất một người góp ý cho mình được nghe lại kết quả | Chọn một góp ý gần nhất và nhắn người đó một câu về việc đã làm |
| Người giao việc biết phần nào mình đang yếu và đang học | Lần nhận việc tới, nói rõ một khâu mình chưa chắc |
| Mình đã hỏi trước khi làm ít nhất một việc mình chưa rõ | Lần tới gặp việc lạ, hỏi một câu trước khi bắt tay |
| Mình từng nhắc tên người dạy mình trước mặt người khác | Khi được khen việc học từ ai, nói ra tên người đó |
| Có góp ý nào đang treo quá hai tuần chưa xử lý | Báo lại "chưa có dịp làm" kèm mốc hẹn mới |
Phần lớn người làm việc chăm chỉ sẽ thấy cột bên trái có vài chỗ trống. Đó không phải dấu hiệu thiếu cầu thị, mà là dấu hiệu việc học đang diễn ra âm thầm. Chỉ cần lấp một ô mỗi tuần là người xung quanh bắt đầu nhận ra, và thường sẽ chủ động chỉ thêm cho bạn mà không cần hỏi.
Một lưu ý: bảng này viết cho người đi làm trong nhóm nhỏ, nơi mọi người gặp nhau hằng ngày. Ở nơi làm việc lớn có quy trình đánh giá chính thức, những việc trên vẫn có ích nhưng nên dùng song song với kênh chính thức chứ không thay thế.
Câu hỏi thường gặp
Báo lại đã sửa gì có bị coi là khoe khoang không?
Ít khi, nếu câu nói hướng về người đã góp ý và nêu kết quả cụ thể. Khoe là nói về mình để được khen; báo lại là nói về lời góp ý của người khác đã có tác dụng thế nào. Giữ câu ngắn, nói riêng, không nói trước đám đông là đủ an toàn.
Sếp không bao giờ góp ý thì làm sao cho thấy mình cầu thị?
Có thể chủ động hỏi một điều cụ thể về một việc vừa xong: "Báo cáo tuần này, phần nào anh muốn em làm khác?" Câu hỏi hẹp dễ trả lời hơn câu hỏi chung. Phần cách xin nhận xét định kỳ từ sếp đã có ở các trang về kỹ năng đi làm.
Làm sao để không bị coi là người hỏi nhiều?
Gom câu hỏi lại hỏi một lần thay vì hỏi rải rác, tự thử trước rồi nói rõ đã thử gì, và ghi lại câu trả lời để không hỏi lại. Người hỏi nhiều mà mỗi câu một khác, có ghi chép, thường được đánh giá là người học nhanh chứ không phải người phiền.
Nếu người góp ý đã nghỉ việc thì có cần báo lại không?
Không bắt buộc, nhưng nếu còn liên lạc thì một tin nhắn ngắn kể rằng cách họ chỉ vẫn đang được dùng thường được đón nhận rất vui. Ngoài ra, nhắc tên họ khi truyền lại cách làm cho người mới cũng là một cách ghi nhận.
Cầu thị có giúp được thăng tiến không?
Không có gì bảo đảm điều đó, vì thăng tiến phụ thuộc vào vị trí trống, kết quả công việc, quan hệ và cả may rủi. Điều cầu thị làm được là giữ cho bạn tiếp tục học từ người xung quanh. Những câu hỏi về lộ trình sự nghiệp được bàn ở các trang chuyên về sự nghiệp.
Có nên ghi lại những góp ý đã nhận không?
Nên, chỉ cần một trang ghi ngày, người góp ý, nội dung, việc mình sẽ làm và ngày báo lại. Trang ghi này giúp không bỏ sót việc đóng vòng, và sau vài tháng cho bạn thấy mình đã thay đổi được những gì.