Người mình không ưa, hay người đang cạnh tranh với mình, đôi khi lại làm đúng chính điều mình đang làm sai. Học được từ họ đòi hỏi tách hai câu hỏi thường dính chặt vào nhau: "mình nghĩ gì về con người này" và "việc họ làm có điều gì đúng không".
Khó chịu với ai đó làm ta có xu hướng phủ nhận mọi thứ họ làm, kể cả điều hay. Đó là cái giá ẩn của sự ác cảm: ta tự đóng một nguồn học. Bài này giải thích vì sao việc tách người khỏi việc khó, cách làm cụ thể, giới hạn đạo đức khi học từ đối thủ, và những tình huống nên giữ khoảng cách thay vì cố học. Chuyện nghe góp ý từ người mình không ưa có bài riêng ở chuyên mục nhận góp ý; ở đây là chủ động quan sát để học.
Vì sao ác cảm làm mờ mắt
Khi đã có cảm xúc tiêu cực với một người, tâm trí có xu hướng đánh giá mọi việc họ làm qua lăng kính đó. Một hành động trung tính của người mình quý được hiểu là tốt, cùng hành động đó của người mình ghét lại được hiểu là có ý xấu. Hiện tượng này gần với cái mà tâm lý học gọi là hiệu ứng hào quang, theo chiều ngược: một đặc điểm tiêu cực nhuộm màu lên toàn bộ.
Thêm vào đó là sự ghen tị. Khi người mình không ưa thành công ở chỗ mình chưa thành, thừa nhận họ làm đúng đồng nghĩa với thừa nhận mình làm chưa đúng. Đó là lúc cơ chế tự bào chữa lên tiếng: "họ chỉ gặp may", "họ có quan hệ", "họ làm ẩu mà khách không biết". Đôi khi những điều đó đúng, nhưng nếu lời giải thích nào cũng loại bỏ khả năng họ giỏi thật, thì mình đang bỏ lỡ bài học.
Nhận ra điều này không đòi hỏi phải thôi không ưa người đó. Cảm xúc là cảm xúc, có khi có lý do chính đáng. Điều cần là không để cảm xúc quyết định luôn câu trả lời cho câu hỏi về việc làm.
Tách người khỏi việc: cách làm cụ thể
Cách làm dưới đây giúp nhìn việc người khác làm một cách bớt thiên lệch:
- Mô tả việc họ làm bằng câu trung tính, không có tính từ: "anh ấy khởi động mười lăm phút trước mỗi trận và tập riêng cú đánh trái tay", thay vì "anh ta làm màu cho người ta nhìn".
- Tưởng tượng người làm việc đó là một người mình quý. Mình sẽ đánh giá việc đó thế nào?
- Tìm kết quả quan sát được: họ ít bị chấn thương hơn không, thắng những trận sát nút nhiều hơn không, cú trái tay có đổi khác qua vài tháng không.
- Tách phần có thể học khỏi phần không hợp với mình. Thói quen khởi động kỹ có thể học; cách nói khích đối thủ trên sân có thể không hợp với mình.
- Viết ra một điều cụ thể sẽ thử, bằng cách của mình, không sao chép nguyên.
Bước hai là bài kiểm tra mạnh nhất. Nếu cùng một việc, người mình quý làm thì mình khen, người mình ghét làm thì mình chê, thì phán xét của mình đang về người chứ không về việc. Nhận ra điều đó đôi khi khó chịu, nhưng là bước đầu để học được.
Học gì từ đối thủ, và không nên làm gì
Học từ người cạnh tranh, như đồng nghiệp cùng vị trí, bạn cùng lớp học nghề, đối thủ ở câu lạc bộ thể thao, người làm cùng nghề, có ranh giới rõ. Bảng dưới gợi ý:
| Nên học | Ví dụ giả định | Không nên làm |
|---|---|---|
| Cách tập luyện | Đối thủ ở câu lạc bộ cầu lông tập riêng cú trái tay mỗi buổi | Nói xấu họ với huấn luyện viên để giành suất thi đấu |
| Cách trình bày | Bạn cùng lớp học thiết kế luôn trình bày bản vẽ kèm một câu nêu ý tưởng chính | Chụp bài của họ rồi nộp lại như bài mình |
| Cách chuẩn bị, làm việc | Đồng nghiệp luôn gửi báo cáo kèm tóm tắt ba dòng | Lấy tài liệu riêng của họ, nhận công của họ |
| Cách xử lý khi có sự cố | Người anh họ mình không ưa giữ bình tĩnh khi bị cả nhà trách | Dò hỏi người thân của họ để lấy chuyện riêng ra nói |
| Cách học nghề | Thợ ở tiệm khác dùng một kỹ thuật mình chưa biết | Giả làm khách để chép công thức mà họ giữ riêng |
Cột bên phải không chỉ là chuyện đạo đức. Một số hành vi như sao chép thiết kế, nhãn hiệu, lấy bí mật kinh doanh có thể vi phạm quy định pháp luật về sở hữu trí tuệ và cạnh tranh; nếu không chắc, nên hỏi người có chuyên môn. Ranh giới chung dễ nhớ: học những gì họ làm công khai trước mắt mọi người, không lấy những gì họ giữ riêng.
Chuyện học từ cửa hàng bên cạnh khi buôn bán có bài riêng ở chuyên mục cầu thị khi kinh doanh nhỏ, còn phân tích đối thủ bài bản ở góc doanh nghiệp có ở các trang về marketing. Ở đây là thái độ của từng người với người mình đang ganh đua hoặc không ưa: mở mắt nhìn, không đóng lại vì ganh ghét.
Tình huống điển hình: hai người cùng phòng
Ví dụ giả định. Chị Mỹ và anh Lộc cùng làm kế toán trong một công ty nhỏ, không ưa nhau từ lâu vì vài lần va chạm. Chị Mỹ thấy anh Lộc lúc nào cũng được giám đốc khen, và cho rằng đó là vì anh "khéo nói". Một hôm, chị buộc mình làm bài tập tách người khỏi việc.
Mô tả trung tính: anh Lộc gửi báo cáo luôn có ba dòng tóm tắt đầu tiên, nêu con số quan trọng nhất và một việc cần giám đốc quyết. Báo cáo của chị đầy đủ hơn, nhưng giám đốc phải đọc hết mới biết điều gì quan trọng. Tưởng tượng nếu người bạn thân làm vậy, chị sẽ khen là "biết nghĩ cho người đọc".
Chị Mỹ không thay đổi cảm xúc về anh Lộc ngay. Nhưng chị thử thêm ba dòng tóm tắt vào báo cáo của mình. Vài tuần sau, giám đốc hỏi chị nhiều hơn về những con số chị nêu. Điều chị học được không làm hai người thân hơn, nhưng làm công việc của chị tốt lên, và chị bớt một lý do để ganh ghét.
Khi nào nên giữ khoảng cách thay vì cố học
Khi người đó làm hại mình. Nếu ai đó bắt nạt, quấy rối, lừa dối mình, thì việc "học từ họ" không phải ưu tiên. Ưu tiên là bảo vệ bản thân, giữ bằng chứng, tìm người có thẩm quyền. Tinh thần cầu thị không đòi hỏi phải ở gần người gây hại.
Khi thành công của họ dựa trên cách làm sai. Có những người thành công nhờ cắt xén, nói dối khách, làm ẩu. Học từ họ trong trường hợp này là học điều không nên làm, và nhận ra rằng thành công không phải lúc nào cũng là bằng chứng của cách làm đúng.
Khi việc quan sát làm mình kiệt sức. Nếu mỗi lần nhìn người đó lại khiến mình bực bội cả ngày, có lẽ nên giảm tần suất, chỉ quan sát khi có mục đích rõ. Học không đáng đổi bằng sức khoẻ tinh thần.
Khi mình bắt đầu bắt chước để hơn thua. Học để làm tốt việc của mình khác với bắt chước để vượt mặt người kia. Khi mục đích chuyển sang hơn thua, mình dễ sao chép cả điều không hợp với mình.
Một lợi ích ít nói tới: bớt ganh ghét
Khi học được một điều từ người mình không ưa, cảm giác ganh ghét thường dịu đi một chút. Lý do là thành công của họ không còn là bí ẩn khó chịu, mà trở thành một điều có thể hiểu và có thể học. Khoảng cách giữa "họ giỏi" và "mình kém" được thay bằng "họ làm điều này, mình có thể thử".
Điều này không có nghĩa phải thành bạn. Có thể vẫn giữ khoảng cách, vẫn không thích tính cách của người đó. Nhưng việc thừa nhận trong lòng rằng "chỗ này họ làm hay" là một hành động cầu thị đúng nghĩa: tìm cái đúng, bất kể nó đến từ ai.
Người xưa có câu "tam nhân hành tất hữu ngã sư" trong Luận Ngữ, nghĩa là ba người cùng đi ắt có người là thầy mình: chọn điều hay của họ mà theo, thấy điều dở của họ thì tự sửa mình. Câu này không chọn người đi cùng là người mình thích. Thầy có thể là bất kỳ ai, kể cả người mình chẳng ưa.
Học từ người đi trước mà mình từng va chạm
Một dạng khó hơn của chuyện này là học từ người đi trước mà mình từng có mâu thuẫn: một người thầy cũ quá nghiêm, một người quản lý cũ từng phê bình nặng, một người họ hàng hay nói thẳng làm mình mất lòng. Thời gian trôi qua, có khi mình nhận ra một phần điều họ nói là đúng, dù cách nói làm mình tổn thương.
Tách người khỏi việc ở đây có nghĩa là thừa nhận hai điều cùng lúc: cách họ đối xử với mình có thể chưa đúng, và một số điều họ dạy vẫn có giá trị. Hai điều này không triệt tiêu nhau. Một người quản lý cũ có thể đã quá gắt, đồng thời là người dạy mình kiểm số liệu hai lần trước khi nộp, thói quen mà mình vẫn dùng đến giờ.
Nhận ra điều đó không bắt buộc phải liên lạc lại hay hàn gắn. Nó chỉ giúp mình giữ lại phần có ích và buông phần làm đau, thay vì vứt bỏ tất cả chỉ vì nó đến từ người mình không muốn nhớ tới.
Câu tự hỏi khi thấy mình phản ứng mạnh với ai đó
Phản ứng mạnh thường là tín hiệu có điều gì đó đáng nhìn kỹ hơn. Vài câu tự hỏi giúp nhìn rõ:
- "Điều làm mình khó chịu là con người họ, hay việc họ làm?"
- "Nếu người bạn thân làm đúng việc này, mình sẽ nói gì?"
- "Họ đang có kết quả nào mà mình chưa có?"
- "Trong cách làm của họ, có bước nào mình chưa từng thử?"
- "Phần nào mình không muốn học, vì nó trái với cách mình muốn sống và làm việc?"
Câu cuối giữ cho việc học có ranh giới. Không phải điều gì hiệu quả cũng đáng học. Có người thành công nhờ những cách làm mình không chấp nhận, và nhận ra điều đó cũng là một bài học rõ ràng về con đường mình chọn đi.
Nên trả lời các câu này khi đã bình tĩnh, không phải ngay lúc vừa bực. Viết ra giấy giúp tách cảm xúc khỏi quan sát. Nhiều người thấy rằng sau khi viết, phần khó chịu thu lại thành một hai điểm cụ thể, còn phần đáng học thì lộ ra rõ hơn mình nghĩ.
Câu hỏi thường gặp
Học từ đối thủ có phải là sao chép không?
Không, nếu học nguyên lý chứ không chép nguyên hình thức. Thấy bạn cùng lớp trình bày bản vẽ kèm một câu nêu ý chính rồi tự viết câu nêu ý cho bản vẽ của mình là học. Lấy bài của họ nộp lại, dùng lại thiết kế hay nhãn mác của người khác là sao chép, có thể vi phạm quy định về sở hữu trí tuệ.
Làm sao học từ người mình không ưa mà không thấy mình thua?
Đổi cách nhìn: học không phải thừa nhận người kia hơn mình toàn diện, mà là lấy một điều cụ thể để làm việc của mình tốt hơn. Người được lợi là mình. Nhiều người thấy nhẹ nhõm khi coi đó là "lấy cái hay về cho mình" thay vì "chịu thua".
Có nên nói với người đó là mình đã học từ họ không?
Không bắt buộc. Nếu quan hệ cho phép, một lời ghi nhận ngắn có thể làm dịu không khí. Nếu quan hệ đang căng, giữ trong lòng cũng không sao. Điều quan trọng là mình không nhận công điều mình học được như thể tự nghĩ ra, nếu có ai hỏi.
Nếu người mình không ưa góp ý trực tiếp cho mình thì sao?
Đó là chuyện nhận góp ý, có bài riêng ở chuyên mục nghe góp ý và phê bình. Cách tách người khỏi việc trong bài này vẫn dùng được: tạm gác cảm xúc, hỏi xem phần nào trong lời họ nói đúng, phần nào không, và tự quyết.
Ganh ghét có phải luôn là xấu không?
Ganh ghét là cảm xúc phổ biến, không cần tự trách vì có nó. Nó có thể là tín hiệu cho thấy mình đang mong điều gì. Vấn đề là hành động sau đó: nói xấu, phá ngầm là hại; quan sát để học và tự cố gắng là cách biến cảm xúc đó thành có ích.