Nỗi sợ "hỏi thì người ta nghĩ mình kém" là có thật và rất phổ biến, nhưng nó thường đánh giá sai cách người khác nhìn mình. Một loạt thí nghiệm của Alison Wood Brooks, Francesca Gino và Maurice Schweitzer công bố năm 2015 cho thấy người xin lời khuyên, nhất là về việc khó và hỏi đúng người hiểu chuyện, thường được đánh giá là có năng lực hơn chứ không kém đi.
Biết điều đó không làm nỗi sợ biến mất ngay, nhưng nó cho mình một lý do để thử. Bài này giải thích vì sao ta sợ hỏi, nghiên cứu nói gì và giới hạn của nó, những lúc hỏi thật sự có giá, và một cách tập hỏi từ nhỏ tới lớn cho người đã quen im lặng. Chuyện đặt câu hỏi khi trò chuyện xã giao có ở các trang về kết nối; ở đây là hỏi để học.
Vì sao ta sợ hỏi
Nỗi sợ hỏi thường có ba lớp. Lớp ngoài cùng là sợ làm phiền: người kia bận, mình không muốn chiếm thời gian của họ. Lớp giữa là sợ lộ ra mình không biết điều mà mình nghĩ "ai cũng biết". Lớp trong cùng, khó nói ra nhất, là sợ người khác thay đổi cách nhìn về mình, từ người có năng lực thành người phải hỏi.
Lớp trong cùng mạnh nhất ở những người đã có vị trí: người làm lâu năm, người lớn tuổi trong nhóm, người được coi là giỏi, cha mẹ trước mặt con. Với họ, một câu hỏi không chỉ là câu hỏi, mà còn là một lời thừa nhận. Ở môi trường mà người hỏi từng bị chê cười, lớp này còn dày thêm.
Hệ quả là nhiều người chọn đoán thay vì hỏi, tự mày mò mất nhiều giờ cho điều có thể hỏi trong năm phút, hoặc làm sai rồi mới biết. Cái giá của việc không hỏi ít khi được tính, vì nó không hiện ra ngay mà tích dần thành những lần làm lại, những hiểu lầm, những cơ hội học bị bỏ qua.
Nghiên cứu của Brooks, Gino và Schweitzer nói gì
Trong bài báo năm 2015 trên tạp chí Management Science, nhóm tác giả đặt câu hỏi: người ta có đúng khi sợ rằng xin lời khuyên làm mình trông kém đi không? Trước hết, họ xác nhận rằng nhiều người tin như vậy. Sau đó, qua các thí nghiệm, họ cho thấy niềm tin đó thường sai: người được hỏi ý kiến có xu hướng đánh giá người hỏi là có năng lực hơn so với người không hỏi.
Một lời giải thích các tác giả đưa ra liên quan tới cảm giác của người được hỏi. Khi được xin lời khuyên, người ta cảm thấy mình được coi trọng, và cảm giác đó lan sang cách họ nhìn người đã hỏi: người này biết ai đáng hỏi. Hiệu ứng rõ hơn khi việc đang làm là việc khó, và khi người được hỏi chính là người có chuyên môn liên quan.
Nghiên cứu cũng gợi ý giới hạn. Hỏi về việc quá dễ, hỏi người không liên quan, hoặc hỏi mà không cho thấy mình đã nghĩ trước có thể không mang lại hiệu ứng đó. Đây cũng là các thí nghiệm trong điều kiện nhất định, nên đừng đọc thành "hỏi gì cũng được khen". Điều mang theo được là: nỗi sợ hỏi thường lớn hơn rủi ro thật, nhất là khi hỏi đúng việc, đúng người.
Khi nào hỏi có giá, khi nào không
Không phải câu hỏi nào cũng được đón nhận như nhau. Bảng dưới gom những yếu tố thường làm câu hỏi được đánh giá tốt hay kém:
| Yếu tố | Câu hỏi thường được đánh giá tốt | Câu hỏi dễ bị đánh giá kém |
|---|---|---|
| Độ khó của việc | Việc khó, nhiều người cũng lúng túng | Việc rất dễ, có hướng dẫn sẵn ngay trước mặt |
| Người được hỏi | Người có kinh nghiệm đúng lĩnh vực | Người không liên quan, hỏi cho có |
| Chuẩn bị trước | Đã thử, nói rõ đã thử gì | Chưa thử gì, hỏi ngay từ đầu |
| Độ cụ thể | "Chỗ này em làm thế này mà ra thế kia, vì sao?" | "Cái này làm sao?" |
| Lặp lại | Hỏi lần đầu, hoặc hỏi phần mới | Hỏi lại đúng câu đã được trả lời |
| Sau khi hỏi | Báo lại đã làm theo và kết quả | Biến mất, không ai biết lời khuyên có ích không |
Phần lớn yếu tố nằm trong tay người hỏi. Điều này đáng mừng: thay vì lo "người ta nghĩ gì về mình", có thể tập trung vào những việc làm câu hỏi tốt hơn. Cách hỏi người giỏi hơn mình và cách hỏi lại để hiểu đúng có bài riêng trong chuyên mục này.
Tập hỏi từ nhỏ tới lớn
Với người đã quen im lặng nhiều năm, đòi hỏi mình hỏi ngay trong buổi họp đông người là quá sức. Một lộ trình nhẹ hơn:
- Tuần đầu: hỏi người lạ về thông tin trung tính. Hỏi đường, hỏi người bán cách bảo quản món hàng, hỏi thủ thư chỗ tìm sách. Mục đích là quen cảm giác mở miệng hỏi mà không có gì để mất.
- Tuần hai: hỏi người quen về điều mình thật sự không biết. Một từ chuyên môn, một mẹo nấu ăn, cách dùng một chức năng trên điện thoại.
- Tuần ba: hỏi một người giỏi hơn trong việc mình đang làm, sau khi đã tự thử. Bắt đầu bằng "em đã thử thế này…".
- Tuần bốn: hỏi trong nhóm nhỏ, như buổi họp ba bốn người, một câu ngắn và rõ.
- Sau đó: để ý cảm giác sau mỗi lần hỏi. Phần lớn mọi người thấy hậu quả nhẹ hơn mình tưởng rất nhiều, và chính trải nghiệm đó làm nỗi sợ giảm dần.
Cách tiếp cận từ nhỏ tới lớn này gần với ý tưởng tiếp xúc dần dần mà nhiều phương pháp tâm lý dùng cho các nỗi sợ thường ngày. Nếu nỗi sợ nói trước người khác mạnh tới mức ảnh hưởng nặng tới học tập, công việc, đời sống, đó có thể là lo âu xã hội và nên được chuyên gia tâm lý đánh giá.
Câu mở đầu giúp hỏi dễ hơn
Nói rõ mình đã thử gì. "Em đã đọc hướng dẫn và thử hai cách, nhưng đến bước này thì máy báo lỗi. Anh xem giúp em chỗ nào sai được không?" Câu này cho người nghe thấy mình không hỏi lười, và giúp họ trả lời nhanh hơn.
Thừa nhận nhẹ nhàng mình chưa biết. "Chỗ này mình chưa rõ lắm." Ngắn, không tự hạ, không xin lỗi rối rít. Câu "chắc câu này ngớ ngẩn lắm nhưng…" làm chính mình và người nghe ngượng thêm.
Hỏi xin thời gian trước. "Chị có năm phút không, em muốn hỏi một chuyện về cách tính công." Câu này tôn trọng thời gian người kia và giảm cảm giác làm phiền.
Gắn câu hỏi với việc chung. "Để lần sau cả nhóm không bị lỗi này, em muốn hỏi kỹ một chút." Khi câu hỏi phục vụ việc chung, nó được nhìn như sự cẩn thận, không phải sự yếu kém.
Tình huống điển hình: người thợ lâu năm và chiếc máy mới
Ví dụ giả định. Chú Bảy làm thợ in lụa gần hai mươi năm. Xưởng mua một máy in mới có bảng điều khiển điện tử. Cậu thợ trẻ mới vào hai tháng đã dùng thành thạo, còn chú Bảy loay hoay mất cả buổi sáng, in hỏng mấy lượt. Chú không hỏi, vì nghĩ "mình làm thầy nó cả chục năm nghề, giờ đi hỏi nó thì kỳ".
Đến chiều, chú quyết định hỏi, nhưng theo cách giữ được sự thoải mái cho cả hai: "Phần mực với lụa thì chú rành, còn cái bảng này chú chưa quen. Cháu chỉ chú mấy bước đầu được không?" Cậu thợ trẻ chỉ trong mười phút. Hôm sau, khi cậu gặp lỗi màu loang, chính cậu chạy sang hỏi chú Bảy.
Câu chuyện cho thấy hai điều. Một, lời hỏi của chú Bảy không làm chú mất gì; nó còn mở ra một kiểu trao đổi hai chiều. Hai, cách chú nói rõ phần mình giỏi và phần mình chưa quen giúp câu hỏi tự nhiên, không phải xin lỗi vì không biết. Chuyện học từ người ít tuổi hơn có bài riêng trong chuyên mục này.
Cái giá của việc không hỏi
Cái giá của một câu hỏi thì thấy ngay: vài giây ngượng, một chút lo người kia nghĩ gì. Cái giá của việc không hỏi thì đến chậm và ít khi được tính. Một người mới đi làm không hỏi cách đặt tên tệp theo quy ước của nhóm, ba tháng sau phải đổi tên lại vài trăm tệp. Một người con không hỏi bác sĩ về tác dụng phụ của thuốc, nhìn thấy mẹ mệt mà không biết có phải do thuốc hay không.
Có một kiểu cái giá khác khó thấy hơn: những điều mình không bao giờ biết là mình đã bỏ lỡ. Người không hỏi đầu bếp vì sao món này ngon hơn ở nhà sẽ nấu theo cách cũ mãi. Người không hỏi người hàng xóm trồng rau giỏi về cách ủ đất sẽ đổ cho giống xấu. Những bài học đó không bị mất, chúng chỉ chưa bao giờ đến.
Một cách cân nhanh trước khi quyết định có hỏi không: nếu mình đoán sai, mình mất bao nhiêu thời gian, tiền bạc, hoặc ai bị ảnh hưởng? Nếu câu trả lời là "khá nhiều", thì vài giây ngượng gần như luôn là cái giá rẻ hơn.
Khi môi trường thật sự làm khó người hỏi
Có những nơi người hỏi bị chê cười, bị coi là chậm, hoặc bị gắt thật. Ở đó, nỗi sợ hỏi không hoàn toàn là tưởng tượng. Câu hỏi khi ấy không còn là "có nên hỏi không" mà là "hỏi cách nào, hỏi ai, hỏi lúc nào" để vẫn học được mà không tự làm mình tổn thương.
Vài cách thường dùng: tìm một người trong nhóm dễ tính hơn để hỏi riêng; gom câu hỏi lại hỏi qua tin nhắn để người kia trả lời lúc rảnh; tự tìm hiểu kỹ trước rồi chỉ hỏi phần thật sự vướng, kèm điều mình đã thử. Những cách này không phải né tránh, mà là chọn đường đi khi đường thẳng bị chắn.
Nếu ở vị trí có thể thay đổi môi trường, như tổ trưởng, chủ tiệm, cha mẹ, thì việc đáng làm nhất là phản ứng tử tế với câu hỏi đầu tiên của người mới. Cách một câu hỏi được đón nhận lần đầu quyết định người đó có hỏi lần thứ hai hay không. Chuyện tạo không khí để người dưới dám nói có bài riêng ở chuyên mục cầu thị nơi làm việc.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi nhiều quá có làm người khác khó chịu không?
Có thể, nếu câu hỏi lặp lại, không chuẩn bị, hoặc dồn vào những lúc người kia bận nhất. Cách giảm là gom câu hỏi lại hỏi một lần, ghi chép câu trả lời để không hỏi lại, và tự tìm trước những gì có sẵn. Hỏi ít mà rõ thường được đón nhận tốt hơn hỏi nhiều mà rời rạc.
Nghiên cứu về xin lời khuyên có áp dụng cho văn hoá Việt Nam không?
Nghiên cứu của Brooks, Gino và Schweitzer làm ở Mỹ. Ở các nền văn hoá coi trọng thứ bậc và thể diện, cách hỏi có thể cần tinh tế hơn, nhất là khi hỏi người lớn tuổi hoặc cấp trên. Tuy vậy, cảm giác được tôn trọng khi ai đó xin ý kiến mình là trải nghiệm khá phổ biến, nên hướng chung vẫn có giá trị tham khảo.
Làm sao hỏi khi cả phòng đang im lặng?
Có thể hỏi sau buổi họp, hỏi riêng người phụ trách, hoặc viết câu hỏi ra trước để đọc cho trôi. Nhiều khi một người hỏi xong, những người khác cũng thở phào vì họ có chung thắc mắc. Nếu thật sự chưa dám, gửi câu hỏi qua tin nhắn sau đó cũng là một bước tiến.
Trẻ con sợ hỏi ở lớp thì cha mẹ nên làm gì?
Đừng chấm điểm hay chê câu hỏi của con ở nhà. Khi con hỏi điều cha mẹ không biết, nói thật "bố cũng không biết, mình cùng tìm" để con thấy không biết là chuyện bình thường. Có thể cùng con tập viết câu hỏi ra giấy để hỏi cô sau giờ học. Nếu con lo âu nhiều, nên trao đổi với giáo viên.
Có khi nào không nên hỏi không?
Có. Khi câu trả lời đã có sẵn ở nơi mình dễ tìm, khi câu hỏi chạm tới chuyện riêng tư của người khác, hoặc khi hỏi chỉ để thể hiện chứ không để học. Cũng có lúc nên tự thử trước một khoảng thời gian hợp lý, vì tự mày mò là cách học tốt, miễn là không kéo dài tới mức lãng phí.