Khi một đồng nghiệp làm tốt hơn mình rõ rệt, cảm giác ganh hoặc thua kém là phản ứng rất người; điều quyết định là mình dùng cảm giác đó để tránh mặt người kia hay để tìm xem họ làm khác mình ở đâu. Cầu thị trong tình huống này là gọi đúng tên cảm giác, tách phần có thể học khỏi phần không so được, rồi mở lời hỏi một điều cụ thể.
Bài này viết cho người đi làm trong nhóm nhỏ, nơi ai làm tốt ai làm chưa tốt đều thấy rõ hằng ngày: hai người bán cùng quầy, hai thợ cùng xưởng, hai giáo viên cùng khối. Bên dưới là vì sao so sánh lại đau, cách phân tích điều người kia làm khác, câu nói mẫu để xin học, và khi nào nên thôi so sánh hẳn.
Vì sao bị so sánh với đồng nghiệp lại khó chịu đến vậy
Nhà tâm lý học Leon Festinger đưa ra lý thuyết so sánh xã hội năm 1954: con người tự đánh giá mình phần lớn bằng cách so với người xung quanh, nhất là những người giống mình. Đồng nghiệp cùng vị trí là đối tượng so sánh gần nhất có thể. Khi họ làm tốt hơn, phép so sánh tự động trong đầu cho ra kết quả không dễ chịu, dù không ai nói gì.
Ở nơi làm việc nhỏ, phép so sánh còn được người khác làm hộ: chủ tiệm khen người kia trước mặt mọi người, khách quen hỏi tìm người kia, bảng doanh số dán trên tường. Mỗi lần như vậy, cảm giác thua kém lại được nhắc lại. Phản ứng tự nhiên là tìm lý do để người kia "không thật sự giỏi": họ được ưu ái, họ khéo lấy lòng, họ gặp may.
Những lý do đó đôi khi có phần đúng. Nhưng nếu chỉ dừng ở đó, mình mất cơ hội học từ người đang ngồi ngay bên cạnh, làm cùng một việc, trong cùng hoàn cảnh. Ít có nguồn học nào sát với việc của mình hơn thế.
Một điểm nữa ít người để ý: người kia thường cũng đang so sánh, có khi với chính mình ở một mặt khác. Người bán giỏi có thể thầm ghen với người khéo tay sắp xếp quầy, người thợ nhanh có thể ghen với người được khách tin cậy. Nhận ra rằng ai cũng có chỗ mình hơn họ giúp việc mở lời học hỏi bớt nặng nề, vì nó trở thành trao đổi chứ không phải xin xỏ.
Từ cảm giác đến việc học: bốn bước
Cảm giác ganh không cần phải biến mất trước khi học. Có thể vừa khó chịu vừa học, miễn là đi qua mấy bước sau:
- Gọi tên cảm giác, nói thầm với mình. "Mình đang thấy thua kém vì Hoa bán được nhiều hơn." Gọi tên giúp cảm giác bớt điều khiển hành vi, không còn lẳng lặng biến thành lời bàn ra sau lưng người kia.
- Tách điều so được và điều không so được. Người kia có thể hơn mình nhờ những thứ mình không đổi được như kinh nghiệm nhiều năm hơn, mối quen biết sẵn, ngoại ngữ học từ nhỏ. Nhưng thường cũng có những thứ mình học được, như cách mở lời với khách, cách sắp xếp việc.
- Quan sát một việc cụ thể họ làm khác. Không quan sát chung chung "họ giỏi", mà chọn một thao tác: cách họ chào khách mới, cách họ báo giá, cách họ xử lý khi khách chê. So với cách mình làm, ghi ra chỗ khác.
- Hỏi về đúng việc đó. Hỏi một điều cụ thể dễ hơn nhiều so với hỏi "làm sao chị bán giỏi thế". Câu hỏi hẹp cũng cho người kia thấy mình đã để ý thật, không chỉ khen xã giao.
Bước hai thường bị bỏ qua. Nếu không tách ra, mọi so sánh đều thành "mình kém hơn", và cảm giác bất lực che mất phần có thể học. Khi đã tách, phần không so được có thể đặt xuống, và sức chú ý dồn vào phần làm được.
Câu nói mẫu để xin học từ đồng nghiệp giỏi hơn
Mở lời là phần khó nhất, vì nó buộc mình thừa nhận người kia làm tốt hơn. Những câu dưới đây thừa nhận điều đó một cách tự nhiên, không hạ mình, không nịnh:
| Tình huống | Câu nói mẫu |
|---|---|
| Muốn học một thao tác cụ thể | "Em để ý chị báo giá cho khách rất gọn mà khách ít hỏi lại. Chị thường nói theo thứ tự nào?" |
| Muốn xem người kia làm | "Hôm nào chị tiếp khách lẻ, cho em đứng cạnh nghe một lúc được không?" |
| Sau khi bị so sánh trước mặt người khác | "Anh Tú nói đúng, phần này chị làm tốt hơn em. Chị chỉ em với." |
| Khi đã thử cách của người kia | "Em thử cách chị chào khách được ba ngày, thấy khách dừng lại lâu hơn. Cảm ơn chị." |
| Khi muốn trao đổi hai chiều | "Phần chốt đơn em còn kém chị, còn phần kiểm hàng em làm nhanh. Mình đổi cho nhau mỗi người chỉ một buổi nhé." |
Câu cuối thường dễ nói nhất, vì nó đặt hai người ngang hàng: mỗi người có chỗ hơn chỗ kém. Trong hầu hết các nhóm, điều này là sự thật, chỉ là ít ai nói ra.
Những gì người làm giỏi thường làm khác, mà ít ai để ý
Chuẩn bị trước những thứ người khác làm tại chỗ. Người bán giỏi thường thuộc giá, biết hàng còn hay hết trước khi khách hỏi. Người thợ giỏi bày dụng cụ theo thứ tự trước khi bắt tay. Phần chuẩn bị này không ai thấy, chỉ thấy kết quả nhanh và gọn.
Hỏi khách hay hỏi người giao việc nhiều hơn. Người làm giỏi hay hỏi thêm một hai câu để hiểu đúng điều người kia cần, nên ít phải làm lại. Nhìn bên ngoài như thể họ đoán đúng; thật ra họ hỏi đúng.
Tự kiểm lại trước khi giao. Thói quen nhìn lại một lượt trước khi đưa cho khách hay cho người khác giúp họ ít sai, và người khác nghĩ họ "không bao giờ sai".
Học từ chính lỗi của họ nhanh hơn. Người giỏi cũng sai, nhưng họ ít sai lại một lỗi lần thứ hai. Điều này thường đến từ việc họ dừng lại hỏi "vì sao" sau mỗi lần hỏng, thay vì cho qua.
Giữ sức đều qua cả ngày. Một số người làm tốt không phải vì nhanh hơn mà vì không bị đuối vào cuối ca. Họ ăn đúng bữa, nghỉ ngắn đúng lúc, không dồn việc nặng vào cuối ngày. Kết quả buổi chiều của họ vẫn giống buổi sáng.
Nhờ người khác kiểm giúp. Nghe có vẻ ngược, nhưng người làm giỏi thường là người hay nhờ người khác xem lại việc của mình nhất. Họ không coi việc nhờ kiểm là dấu hiệu yếu, mà là cách bắt lỗi trước khi khách bắt.
Phần không so được và phần học được
Khi so với đồng nghiệp, đặt các yếu tố vào hai cột giúp nhìn rõ đâu là chỗ nên dồn sức. Ví dụ dưới đây là cho hai người bán hàng cùng quầy (giả định):
| Không so được, hoặc đổi rất chậm | Học được trong vài tuần |
|---|---|
| Số năm làm nghề, số khách quen tích luỹ | Cách chào và mở lời với khách mới |
| Giọng nói, ngoại hình, tính cách bẩm sinh | Cách giới thiệu sản phẩm theo nhu cầu khách thay vì theo giá |
| Mối quan hệ cũ với nhà cung cấp | Thói quen thuộc giá và hàng tồn trước khi mở quầy |
| Hoàn cảnh gia đình, thời gian rảnh ngoài giờ | Cách hỏi thêm một câu trước khi khách quyết định |
| Việc được chia ca đông hay vắng | Cách ghi lại khách hỏi gì mà quầy chưa có |
Cột trái không phải để than phiền, mà để đặt xuống. Biết rằng một phần khoảng cách đến từ những điều không đổi được giúp bớt tự trách. Cột phải là nơi có việc để làm ngay, và thường dài hơn mình nghĩ.
Khi đã ghi được cột phải, chọn một dòng thôi để thử trong hai tuần. Thử nhiều thứ cùng lúc thì khó biết cái gì có tác dụng, và dễ bỏ giữa chừng.
Tình huống điển hình: hai thợ uốn tóc cùng tiệm (nhân vật giả định)
Ở một tiệm làm tóc nhỏ (giả định), có hai thợ cùng tuổi nghề. Khách quen thường xin hẹn chị Vy hơn chị Mai, dù kỹ thuật uốn của hai người được đánh giá ngang nhau. Chị Mai thấy khó chịu, có lúc nghĩ chị Vy khéo chiều khách. Một hôm vắng khách, chị Mai để ý cách chị Vy làm việc với một khách mới.
Chị thấy một điều nhỏ: trước khi làm, chị Vy hỏi khách mỗi sáng mất bao lâu để làm tóc và có hay buộc tóc khi đi làm không, rồi mới gợi ý kiểu. Chị Mai thường hỏi "chị muốn kiểu gì" rồi làm theo hình khách đưa. Kết quả là khách của chị Vy ít phải quay lại sửa vì kiểu tóc hợp với thói quen hằng ngày của họ.
Chị Mai hỏi thẳng chị Vy về những câu hỏi đó. Chị Vy chỉ lại rất vui, còn nhờ chị Mai chỉ cách nhuộm phủ tóc bạc mà chị Mai làm khéo hơn. Cảm giác thua kém của chị Mai không mất ngay, nhưng nó không còn là bức tường giữa hai người.
Khi nào nên thôi so sánh
Có những lúc so sánh với đồng nghiệp không còn giúp học mà chỉ làm mình mệt: khi khoảng cách quá lớn vì người kia có nhiều năm kinh nghiệm hơn hẳn, khi hai người làm những phần việc thật ra khác nhau, hoặc khi cảm giác thua kém đã kéo dài và ảnh hưởng đến giấc ngủ, sự tự tin hay niềm vui đi làm. Lúc đó, điều có ích hơn là so mình hôm nay với mình ba tháng trước.
Nếu cảm giác tự ti, buồn bã hay căng thẳng kéo dài nhiều tuần, không bớt khi đã thử điều chỉnh cách nghĩ, đó là lúc nên nói chuyện với người thân tin cậy hoặc tìm gặp chuyên gia tâm lý. Đây không phải dấu hiệu yếu đuối mà là cách chăm sóc bản thân hợp lý.
Cũng cần phân biệt cảm giác thua kém với tình huống bị đối xử bất công thật, như bị chia việc ít hơn, bị giấu thông tin, bị trừ công không rõ lý do. Những chuyện đó cần được nói ra với người quản lý, không nên tự quy hết về thái độ của mình.
Câu hỏi thường gặp
Ganh tị với đồng nghiệp có phải là xấu không?
Cảm giác thì không xấu, nó là phản ứng tự nhiên khi so sánh. Điều có thể gây hại là hành vi đi theo cảm giác: nói xấu sau lưng, giấu thông tin, tìm cách hạ người kia. Gọi tên cảm giác và chuyển nó thành câu hỏi "mình học được gì" là cách dùng nó có ích.
Đồng nghiệp giỏi hơn nhưng không muốn chỉ thì làm sao?
Có người ngại chỉ vì sợ mất lợi thế hoặc vì không quen giải thích. Thay vì hỏi xin chỉ dạy, có thể xin đứng xem, hoặc tự quan sát những gì họ làm công khai. Ghi nhận cụ thể điều mình học được từ họ cũng thường làm họ cởi mở hơn theo thời gian.
Chủ tiệm cứ so sánh mình với người khác trước mặt mọi người thì phản ứng thế nào?
Tại chỗ, có thể đáp ngắn gọn và bình tĩnh, như "dạ em đang học thêm phần này". Sau đó nói riêng với chủ tiệm rằng việc so sánh công khai làm mình khó học hơn, và đề nghị nếu có góp ý thì nói riêng. Phần lớn người quản lý sẽ hiểu khi được nói đúng cách.
Người kia giỏi hơn chỉ vì may mắn thì có cần học không?
May mắn có thể giải thích một lần, hiếm khi giải thích được kết quả tốt kéo dài nhiều tháng. Nếu người kia làm tốt đều đặn, nhiều khả năng có điều gì đó họ làm khác. Quan sát kỹ trước khi kết luận là may giúp mình không bỏ lỡ điều đáng học.
Học theo người giỏi hơn có làm mất bản sắc riêng không?
Học một thao tác không có nghĩa là trở thành bản sao. Phần lớn người học lấy một vài điều hợp với mình, bỏ những điều không hợp, và dần có cách làm riêng tốt hơn trước. Bắt chước có chọn lọc là cách học nghề lâu đời nhất.