Người ít tuổi hơn thường giỏi những thứ mới hơn: công cụ số, cách làm mới trong nghề, cách nghĩ của thế hệ đang lớn lên. Học từ họ là một trong những cách nhanh nhất để không bị tụt lại, và rào cản lớn nhất thường không phải ở họ mà ở cảm giác ngượng của chính mình.
Trong văn hoá coi trọng thứ bậc tuổi tác, người lớn hỏi người nhỏ đôi khi bị coi là ngược. Nhưng tục ngữ "học thầy không tày học bạn" đã gợi ý từ lâu rằng thầy có thể là bất kỳ ai biết điều mình chưa biết. Bài này bàn vì sao việc này khó, cách hỏi giữ được sự tôn trọng cho cả hai phía, và cách biến nó thành trao đổi hai chiều. Chuyện học từ con trong gia đình có bài riêng ở chuyên mục cầu thị trong gia đình.
Vì sao hỏi người nhỏ tuổi lại ngượng
Cảm giác ngượng thường đến từ một niềm tin ngầm: người lớn tuổi phải biết nhiều hơn. Khi phải hỏi người nhỏ hơn, niềm tin đó bị lung lay, và cùng với nó là cảm giác vị trí của mình bị đe doạ. Ở nơi làm việc, cảm giác này mạnh hơn khi người nhỏ tuổi là cấp dưới, học trò cũ, hay người mới vào.
Có thêm một lớp lo: sợ người trẻ coi thường. Người lớn tuổi lo rằng một câu hỏi về điện thoại hay phần mềm sẽ thành chuyện kể vui sau lưng, hoặc làm người trẻ thấy mình "lạc hậu". Nỗi lo này không phải lúc nào cũng vô lý, nhưng thường lớn hơn thực tế. Phần lớn người trẻ, khi được hỏi đàng hoàng, thấy vui vì được tin tưởng.
Cuối cùng là thói quen. Người đã quen ở vị trí người dạy, người dặn, người quyết, có khi không nghĩ tới việc hỏi người nhỏ tuổi, không phải vì ngượng mà vì không thấy họ là nguồn học. Đây là điểm mù khó thấy nhất, và cũng là nơi tinh thần cầu thị có tác dụng rõ nhất.
Người nhỏ tuổi thường giỏi những gì mình nên học
Công cụ và công nghệ mới. Không chỉ điện thoại, mạng xã hội, mà cả những cách làm việc mới: chia sẻ tài liệu, thanh toán, đặt lịch, tìm thông tin nhanh. Người lớn lên cùng các công cụ này dùng chúng tự nhiên như cách người lớn tuổi dùng sổ tay.
Kiến thức vừa được dạy trong trường. Một người mới tốt nghiệp có thể nắm những cách làm, tiêu chuẩn, hiểu biết đã thay đổi so với lúc mình học. Ngành nào cũng có những điều từng đúng nay đã được sửa.
Cách nghĩ của khách hàng, người dùng trẻ. Người bán hàng lâu năm có thể không hiểu vì sao khách trẻ thích hay không thích một kiểu bày hàng, một cách nói. Người trẻ trong tiệm có thể giải thích điều đó dễ dàng.
Những góc nhìn chưa bị thói quen che. Người mới nhìn một quy trình lần đầu dễ thấy những bước thừa mà người cũ không còn thấy. Câu hỏi "sao mình phải làm bước này" từ người mới đôi khi chỉ ra điều đáng sửa.
Câu hỏi nên dùng và câu nên tránh
Cách hỏi quyết định nhiều tới không khí. Bảng dưới so sánh vài cách nói trong các tình huống giả định:
| Tình huống | Câu nên tránh | Câu nên dùng |
|---|---|---|
| Ông hỏi cháu cách gọi video | "Cái máy này khó quá, mấy đứa bây bày đặt" | "Ông muốn gọi video cho cô út, cháu chỉ ông từng bước, ông ghi lại nhé." |
| Thợ cả hỏi thợ trẻ về máy mới | "Thôi để mày làm, tao không rành mấy thứ này" | "Phần này em rành hơn anh. Em làm chậm cho anh xem một lần, anh tự làm lần sau." |
| Cô giáo lâu năm hỏi đồng nghiệp trẻ | "Chắc em biết mấy cái phần mềm này hơn chị" | "Chị muốn làm bài kiểm tra trên máy cho lớp. Em hay dùng cách nào, chị học thử." |
| Chủ tiệm hỏi nhân viên trẻ | "Tụi trẻ bây giờ thích gì vậy, chị chịu" | "Khách tuổi em hay hỏi gì khi ghé tiệm? Em thấy mình nên đổi gì ở chỗ bày hàng?" |
Cột bên trái có một điểm chung: người hỏi tự hạ mình hoặc hạ người trẻ trước khi hỏi, kiểu "mấy đứa bày đặt". Cột bên phải hỏi thẳng vào việc, ghi nhận người trẻ giỏi phần đó, và cho thấy mình muốn tự làm được, không chỉ nhờ làm hộ.
Chữ "ghi lại", "tự làm lần sau" có tác dụng lớn. Người trẻ thường ngại dạy người lớn tuổi không phải vì khó, mà vì sợ phải chỉ đi chỉ lại cùng một việc. Khi người hỏi cho thấy mình sẽ ghi và tự tập, người trẻ dạy thoải mái hơn nhiều.
Cách học một việc từ người trẻ cho trôi chảy
Một trình tự đơn giản giúp buổi học ngắn mà hiệu quả, không ai thấy mệt:
- Nói rõ việc mình muốn làm được, không phải "chỉ cái máy này": "ông muốn tự gửi ảnh cho cô út".
- Đề nghị người trẻ làm chậm một lần trong khi mình quan sát.
- Tự làm lại ngay trong khi người trẻ ngồi bên, chỉ nhắc khi mình vướng.
- Ghi lại các bước bằng lời của mình, kiểu "bấm vào hình máy ảnh nhỏ ở góc dưới".
- Tự tập một hai lần trong những ngày sau, rồi mới hỏi lại chỗ còn quên.
- Cảm ơn cụ thể và cho người trẻ thấy mình đã dùng được: gửi họ tấm ảnh đầu tiên mình tự gửi.
Bước ba quan trọng hơn bước hai. Xem người khác làm cho cảm giác đã hiểu, nhưng chỉ khi tự tay làm mới biết mình nhớ được bao nhiêu. Người dạy cũng thấy ngay mình đã chỉ thiếu bước nào, và lần sau dạy người khác dễ hơn.
Biến thành trao đổi hai chiều
Trong một số tổ chức, có cách làm gọi là cố vấn ngược: người trẻ được ghép cặp để chia sẻ với người có thâm niên về công nghệ, xu hướng, cách nghĩ của thế hệ mới, trong khi người có thâm niên chia sẻ kinh nghiệm nghề và cách xử lý tình huống. Cách làm này thường được kể là đã xuất hiện ở một số tập đoàn lớn từ cuối những năm 1990.
Không cần chương trình chính thức, ý tưởng này áp được trong gia đình, trong tiệm, trong nhóm bạn. Khi học của người trẻ một điều, có thể đề nghị chia sẻ lại một điều mình giỏi: "Cháu chỉ ông gửi ảnh, ông chỉ cháu cách sửa cái xe đạp." Trao đổi qua lại làm cả hai phía thấy mình có giá trị, và xoá bớt cảm giác một chiều.
Điều cần tránh là biến trao đổi thành dạy bảo. Khi người trẻ chỉ mình một việc, đừng chuyển ngay sang "còn chuyện này thì để chú dạy cho". Để buổi học của mình trọn vẹn trước, phần chia sẻ lại đến tự nhiên sau, khi người trẻ có nhu cầu.
Tình huống điển hình: bà chủ quán phở và cậu phục vụ
Ví dụ giả định. Bà Hạnh mở quán phở ba mươi năm. Cậu Tín, hai mươi tuổi, phục vụ được nửa năm, để ý thấy khách trẻ hay hỏi có chuyển khoản được không và hay đứng chờ lâu vì không biết gọi món ở đâu. Cậu ngại nói với bà chủ.
Một hôm bà Hạnh hỏi: "Tín thấy khách tuổi con hay khó chịu chuyện gì ở quán?" Cậu kể hai điều. Bà không đồng ý hết: bà vẫn thích khách gọi món trực tiếp để còn hỏi han. Nhưng bà nhận ra chuyện khách đứng chờ là thật. Bà nhờ Tín làm một tấm bảng nhỏ chỉ chỗ gọi món, và để mã chuyển khoản ở quầy.
Điều đáng chú ý là bà Hạnh không làm theo mọi điều cậu Tín nói. Học từ người trẻ không có nghĩa là người trẻ luôn đúng. Bà nghe, chọn phần hợp với cách bà muốn giữ quán, và cho cậu thấy ý kiến của cậu đã được dùng. Từ đó, cậu Tín chủ động góp ý thêm nhiều lần.
Những điều nên giữ khi học từ người trẻ
Không gắn khuôn mẫu cho cả một thế hệ. Mỗi người trẻ giỏi một kiểu, không phải ai cũng rành công nghệ, cũng như không phải người lớn tuổi nào cũng chậm với cái mới. Hỏi người cụ thể về việc cụ thể, không hỏi "tụi trẻ bây giờ".
Vẫn giữ quyền đánh giá. Người trẻ biết nhiều về cái mới, nhưng mình biết nhiều về hoàn cảnh của mình. Nghe, thử, rồi tự quyết phần nào dùng được, như bà chủ quán trong ví dụ.
Ghi nhận công khai khi phù hợp. Một câu như "cách này em Tín chỉ cho" trước mặt người khác làm người trẻ thấy được tôn trọng, và khuyến khích những người trẻ khác góp ý.
Đừng chỉ hỏi khi cần làm hộ. Nếu lần nào hỏi cũng là "làm giùm cái này", người trẻ sẽ thấy mình bị dùng như người giúp việc kỹ thuật. Hỏi để học, để tự làm, thì quan hệ khác hẳn.
Bảng tự kiểm: mình đã sẵn lòng học từ người trẻ chưa
Trả lời có hoặc không cho từng câu, nghĩ tới ba tháng gần đây:
- Mình đã hỏi một người nhỏ tuổi hơn về một điều mình thật sự không biết, không phải nhờ làm hộ.
- Khi họ giải thích, mình đã nghe hết trước khi nói "hồi xưa thì…".
- Mình đã tự làm lại việc đó sau khi được chỉ, không quay lại nhờ làm hộ lần nữa.
- Mình đã cảm ơn cụ thể và cho họ thấy mình đã dùng được điều đó.
- Mình đã đổi ít nhất một cách làm nhờ góp ý của một người trẻ hơn.
- Mình chưa dùng những câu kiểu "tụi trẻ bây giờ" để gạt đi một ý kiến.
- Mình đã chia sẻ lại một điều mình giỏi khi người trẻ cần.
Nhiều câu "không" không có nghĩa mình là người cứng nhắc; có thể đơn giản là chưa có dịp. Chọn một câu "không" dễ nhất và thử trong tuần tới, chẳng hạn hỏi con cháu một điều về chiếc điện thoại mình vẫn dùng chưa hết chức năng, rồi tự làm lại cho tới khi quen tay.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi người nhỏ tuổi có làm mất uy của người lớn không?
Thường là không, nếu cách hỏi rõ ràng và có chừng mực. Uy của người lớn đến từ cách xử sự và kinh nghiệm, không đến từ việc giả vờ biết mọi thứ. Nhiều người trẻ kính trọng hơn những người lớn dám hỏi điều mình chưa biết, vì họ thấy người đó thật.
Người trẻ dạy thiếu kiên nhẫn thì làm sao?
Có thể đề nghị họ làm chậm, hoặc nhờ họ ghi lại các bước để mình tự tập. Gom câu hỏi lại hỏi một lần cũng giúp. Nếu vẫn khó, tìm người khác dạy, hoặc tìm hướng dẫn bằng video rồi chỉ hỏi người trẻ phần còn vướng.
Ở nơi làm việc, học từ cấp dưới trẻ tuổi có ổn không?
Ổn, và thường có lợi cho cả nhóm. Điều cần giữ là ranh giới vai trò: học về chuyên môn hay công cụ không có nghĩa là trao quyền quyết định. Ghi nhận người trẻ khi họ giúp, và nói rõ khi mình vẫn chọn cách khác. Chuyện làm việc khi sếp trẻ hơn mình có bài riêng ở chuyên mục cầu thị nơi làm việc.
Có nên trả công khi nhờ người trẻ dạy một kỹ năng dài ngày không?
Với người thân, một bữa ăn hay lời cảm ơn thường đủ. Với người ngoài, nếu việc dạy tốn nhiều buổi và là kỹ năng họ có thể dùng để kiếm sống, nên hỏi trước họ có muốn nhận thù lao không. Rõ ràng từ đầu giúp tránh ngại ngùng về sau.
Làm sao để con cháu chịu dạy mình?
Hỏi vào lúc chúng rảnh, nói rõ mình muốn làm được việc gì, ghi lại và tự tập để không hỏi lại nhiều lần, và cảm ơn cụ thể. Trao đổi lại một điều mình giỏi cũng giúp. Tránh than phiền về "đồ công nghệ" trước khi hỏi, vì nó làm người dạy thấy nặng nề.