Học lỏm, tức học bằng mắt khi người lành nghề làm việc, là cách học nghề lâu đời nhất, và với nhiều nghề tay chân vẫn là cách quan trọng nhất. Nó chính đáng khi học những gì người ta làm công khai, có đáp lại công người dạy, và không lấy những gì người ta giữ riêng.
Ở Việt Nam, nhiều nghề từng được truyền theo lối "đứng nhìn rồi làm theo": thợ mộc, thợ may, thợ bạc, đầu bếp, thợ sửa xe. Người học việc quét xưởng, đưa đồ, và học bằng mắt trước khi được cầm dụng cụ. Bài này nói về thái độ cầu thị khi học nghề kiểu đó ngày nay: cách nhìn, cách xin phép, cách đáp lại, và ranh giới giữa học và lấy. Phần học nghề theo lộ trình đào tạo chính quy có ở các trang về hướng nghiệp.
Vì sao nhiều nghề phải học bằng mắt
Nhiều kỹ năng nghề là loại hiểu biết khó nói thành lời. Nhà triết học Michael Polanyi có câu nổi tiếng trong cuốn The Tacit Dimension năm 1966: ta biết nhiều hơn những gì ta nói ra được. Người thợ may biết vải đã đủ căng bằng cảm giác tay; người làm bánh biết bột đủ dẻo bằng cách nó đàn hồi; người thợ hàn nghe tiếng que hàn để chỉnh dòng. Họ khó giải thích, nhưng làm rất chuẩn.
Loại hiểu biết này thường được gọi là tri thức ngầm. Nó được truyền chủ yếu bằng cách người học ở gần người giỏi đủ lâu, nhìn họ làm, thử làm dưới con mắt của họ, và được sửa. Các nghiên cứu về học nghề gọi cách làm này bằng nhiều tên khác nhau, từ học việc truyền thống tới học nghề nhận thức; các trang chuyên về chuyên gia có bài riêng về mô hình đó.
Điều này giải thích vì sao đọc sách hay xem video chỉ đưa người học đi một đoạn. Phần còn lại, phần làm nên tay nghề, nằm trong những chi tiết mà người giỏi không nghĩ tới việc nói ra, vì với họ nó đã thành phản xạ.
Nhìn gì khi đứng cạnh người lành nghề
Thứ tự công việc. Người giỏi thường làm những việc chuẩn bị mà người mới bỏ qua: lau dụng cụ, xếp vật liệu theo thứ tự dùng, kiểm máy trước khi chạy. Thứ tự này thường quan trọng hơn bất kỳ động tác nào.
Những lần dừng lại. Khi người giỏi dừng tay, nhìn, sờ, ngửi, nghe, đó là lúc họ đang kiểm tra một điều gì đó. Ghi lại họ dừng ở đâu và làm gì lúc dừng, rồi hỏi sau.
Tư thế và cách cầm. Cách đứng, góc tay, cách cầm dụng cụ quyết định độ chính xác và độ bền của người làm. Người mới hay cầm theo kiểu tự nhiên nhất, thường không phải kiểu đúng.
Cách xử lý khi có sai sót. Mũi khâu lệch, mối hàn rỗ, bánh nở không đều: người giỏi sửa thế nào, bỏ đi làm lại khi nào. Đây là phần ít được dạy bằng lời nhất mà lại quý nhất.
Những gì họ không làm. Đôi khi điều đáng học là những việc người giỏi tránh: không mở lò giữa chừng, không vặn quá tay, không để dao ướt. Hỏi "sao chú không làm vậy" thường mở ra một câu chuyện dài.
Học lỏm: chỗ nào là học, chỗ nào là lấy
Ranh giới không phải lúc nào cũng rõ, nhưng có một số điểm mốc. Bảng dưới đưa ra các tình huống giả định:
| Tình huống | Học chính đáng | Đã thành lấy |
|---|---|---|
| Đứng xem thợ cả làm ở xưởng mình đang học việc | Nhìn, ghi nhớ, hỏi lại, tự tập | Chụp lén sổ công thức riêng của thợ cả |
| Ăn ở quán phở nổi tiếng | Nếm, để ý cách bày, cách phục vụ, rồi tự thử nấu theo cảm nhận | Nhờ người quen làm trong bếp quán lấy công thức nước dùng |
| Xem người cùng nghề sửa máy ở tiệm khác | Quan sát khi được phép, học cách tháo lắp an toàn | Giả làm khách để dò quy trình mà tiệm giữ làm bí quyết |
| Thợ cả chỉ riêng một mẹo | Dùng cho tay nghề của mình | Đem mẹo đó dạy lại như của mình, hoặc mở lớp kiếm tiền mà không nhắc tới người dạy |
Điểm mốc chung: học những gì người ta làm trước mắt mình một cách công khai, hoặc đã cho phép mình xem, là chính đáng. Dùng mánh khoé để lấy những gì người ta giữ riêng, như công thức, quy trình bí mật, tài liệu nội bộ, là lấy. Một số trường hợp còn có thể vi phạm quy định về bí mật kinh doanh; nếu cần biết rõ, nên hỏi người có chuyên môn pháp luật.
Ngoài chuyện đúng sai, còn có chuyện lòng tin. Nghề tay chân sống nhờ quan hệ. Người học lỏm theo cách gây mất lòng tin có thể học được một mẹo, nhưng mất đi những người thầy có thể dạy mình cả đời.
Cách xin học và giữ quan hệ với người dạy
Nhiều người lành nghề sẵn lòng cho người khác đứng xem, nếu được hỏi đúng cách:
- Xin phép rõ ràng: "Cháu đang học nghề may, cháu xin đứng xem cô làm một buổi được không ạ? Cháu không làm phiền cô."
- Đề nghị giúp việc vặt: dọn dẹp, đưa đồ, xếp vật liệu. Vừa đáp lại, vừa được ở gần.
- Nhìn nhiều, hỏi ít trong lúc họ làm, gom câu hỏi lại hỏi lúc họ nghỉ tay.
- Tự tập ở nhà những gì đã thấy, mang sản phẩm tới nhờ họ xem và sửa.
- Ghi nhận công người dạy khi có người hỏi mình học ở đâu.
- Giữ liên lạc sau khi đã ra nghề: báo tin, hỏi thăm, giới thiệu khách khi có dịp.
Bước bốn là bước làm người dạy thấy việc dạy của họ có ý nghĩa. Người thợ già nào cũng thích thấy học trò mang tới một sản phẩm, dù còn vụng, vì đó là dấu hiệu người học nghiêm túc. Cũng chính lúc nhìn sản phẩm của mình, họ mới chỉ ra những lỗi mà quan sát không bao giờ cho mình thấy.
Tình huống điển hình: học nghề sửa đồng hồ
Ví dụ giả định. Anh Hưng, ba mươi tám tuổi, làm văn phòng, thích đồng hồ cơ và muốn học sửa. Anh tìm được một ông thợ sửa đồng hồ già trong một con hẻm. Lần đầu, anh đứng xem, chụp ảnh liên tục, hỏi dồn dập. Ông thợ trả lời cụt rồi bảo anh về.
Lần sau, anh mang theo một chiếc đồng hồ hỏng của mình, nhờ ông sửa và trả tiền công đầy đủ, rồi xin phép ngồi xem ông sửa chính chiếc đó. Anh không chụp ảnh, chỉ ghi vài chữ vào sổ những lúc ông nghỉ tay. Cuối buổi, anh hỏi một câu: "Lúc chú dừng lại soi bánh xe thoát, chú đang tìm gì vậy?" Ông thợ giải thích rất lâu.
Sau vài tháng, anh Hưng mang tới chiếc đồng hồ đầu tiên tự tháo lắp được, còn lỗi. Ông thợ chỉ ra ba chỗ sai. Điều anh nhận ra là ông không keo kiệt kiến thức; ông chỉ cần thấy người học tôn trọng nghề và tôn trọng thời gian của ông. Học lỏm có đạo đức, trong trường hợp này, bắt đầu bằng việc trả tiền công cho một lần sửa.
Học nghề khi đã lớn tuổi: thêm một lớp ngại
Người học nghề ở tuổi trung niên thường gặp thêm một lớp ngại: đứng học cạnh những người học việc trẻ hơn mình nhiều, hoặc học từ người thợ bằng tuổi con mình. Cảm giác này tự nhiên, và thường giảm dần sau vài buổi, khi mọi người thấy mình nghiêm túc.
Người lớn tuổi học nghề cũng có lợi thế: kiên nhẫn hơn, biết cách quan sát, biết đặt câu hỏi, và thường rõ mình học để làm gì. Họ cũng hay đem kinh nghiệm từ nghề cũ sang, như cách tổ chức công việc, cách nói chuyện với khách, những thứ mà người thợ trẻ đôi khi cũng muốn học lại.
Điều nên giữ là đừng để kinh nghiệm cũ chặn việc học cái mới. Câu "hồi xưa làm văn phòng thì…" có thể có ích, nhưng ở xưởng, người thợ mới là thầy. Chuyện học suốt đời và học khi đã có tuổi có chuyên mục riêng trên trang này.
Những điều người học việc hay làm sai
Phần lớn các lỗi dưới đây không do thiếu thiện chí mà do sốt ruột muốn học nhanh. Nhận ra sớm giúp giữ được người dạy:
- Hỏi liên tục trong lúc người thợ đang làm khâu khó, làm họ mất tập trung.
- Chụp ảnh, quay phim không xin phép, kể cả khi chỉ để tự xem lại.
- Sửa lưng người dạy: "trên mạng người ta làm khác". Nếu có thắc mắc, hỏi vào lúc khác, theo kiểu muốn hiểu.
- Chỉ muốn học phần hay, bỏ qua phần chuẩn bị và dọn dẹp, trong khi đó là nơi chứa nhiều thói quen nghề nhất.
- Xin học rồi biến mất, không mang sản phẩm quay lại, không báo tin.
- Nhận việc của khách quá sớm khi tay nghề chưa đủ, làm hỏng rồi để tiếng xấu lan về người thầy.
Lỗi cuối có hậu quả lâu dài nhất. Trong nhiều nghề, người ta hỏi "học ở đâu" ngay khi thấy một sản phẩm, và tiếng tốt hay xấu đều đi về người dạy. Biết giới hạn tay nghề của mình, nhận việc vừa sức và nói thật với khách khi chưa làm được là một phần của thái độ cầu thị trong nghề.
Người dạy nghề lâu năm thường để ý những dấu hiệu nhỏ này nhiều hơn là tốc độ học. Một người học chậm nhưng chịu dọn xưởng, hỏi đúng lúc và quay lại báo tin thường được dạy kỹ hơn một người học nhanh mà làm người dạy thấy bị lợi dụng.
Câu hỏi thường gặp
Học lỏm có phải là điều xấu không?
Không, nếu hiểu là học bằng mắt những gì người ta làm công khai hoặc đã cho phép xem. Đó là cách học nghề lâu đời. Nó trở thành điều không nên khi dùng mánh khoé để lấy những gì người ta giữ riêng, hoặc khi học xong rồi phủ nhận công người dạy.
Người lành nghề không muốn cho xem thì sao?
Tôn trọng quyết định đó. Có người giữ nghề vì sinh kế, có người không có thời gian, có người đã từng bị lấy mất bí quyết. Có thể đề nghị trả công học, hoặc tìm người khác. Ép buộc hay tìm cách lén xem làm mất lòng tin và thường không học được gì nhiều.
Có nên trả tiền để được học không?
Với người lành nghề sống bằng nghề, trả tiền công cho thời gian dạy là cách đáp lại công bằng. Hình thức có thể là học phí, trả công cho một lần làm dịch vụ rồi xin xem, hoặc làm việc phụ đổi lại. Rõ ràng từ đầu giúp hai bên thoải mái.
Xem video trên mạng có thay được đứng xem tại chỗ không?
Video giúp nhiều cho phần nhìn thấy được, nhất là khi có thể xem chậm. Nhưng nó thiếu âm thanh thật, cảm giác tay, mùi, và quan trọng nhất là người sửa cho mình. Nhiều người dùng video để học bước đầu, rồi tìm người lành nghề để được xem và sửa trực tiếp.
Học xong có được dạy lại cho người khác không?
Những gì học được từ việc quan sát công khai và luyện tập, mình có thể chia sẻ. Những mẹo người dạy chỉ riêng, nên hỏi ý họ trước khi dạy lại, và luôn nhắc tới người đã dạy mình. Trong nhiều nghề, đây là phép lịch sự được coi trọng hơn mọi giấy tờ.