Người giỏi một việc hay nói chắc về những việc khác vì cảm giác tự tin trong nghề không tự dừng lại ở ranh giới của nghề. Một kỹ sư giỏi, một bác sĩ giỏi, một chủ tiệm làm ăn khấm khá dễ mang cùng mức chắc chắn đó sang chuyện nuôi con, chuyện thuốc men, chuyện đầu tư, chuyện pháp luật, nơi họ chẳng biết nhiều hơn người bên cạnh.
Vấn đề không nằm ở chuyện người ngoài nghề không được có ý kiến. Ai cũng có quyền nghĩ và nói. Vấn đề là người có uy tín ở một lĩnh vực thường được nghe nhiều hơn ở mọi lĩnh vực, nên khi họ nói chắc sai, cái giá lan rộng hơn. Bài này giải thích vì sao hiện tượng này phổ biến, nêu dấu hiệu nhận ra ở chính mình, đưa ra câu tự hỏi trước khi nói, và câu nói mẫu để nói đúng mức chắc chắn khi mình đang ở ngoài nghề.
Vì sao tự tin trong nghề hay tràn sang ngoài nghề
Lý do đầu tiên là cảm giác tự tin không có nhãn ghi lĩnh vực. Sau nhiều năm làm đúng trong nghề, người ta quen với trạng thái "mình hiểu chuyện, mình phán đoán được". Trạng thái đó đi theo họ vào mọi cuộc trò chuyện. Đầu óc không tự nhắc rằng chuyện đang bàn đã ra khỏi vùng mình được rèn luyện.
Lý do thứ hai là kỹ năng tư duy chung có thật, nhưng bị đánh giá quá cao. Người giỏi một nghề thường biết lập luận, biết đọc số liệu, biết đặt câu hỏi. Những kỹ năng này giúp ở mọi lĩnh vực, nhưng không thay được kiến thức nền của từng lĩnh vực. Một người lập luận rất chặt vẫn có thể đi tới kết luận sai về thuốc men nếu không biết những điều mà người học dược mất nhiều năm mới biết.
Lý do thứ ba đến từ người nghe. Khi một người có danh tiếng nói, người nghe ít phản bác, nên người nói ít khi được thấy mình sai ở ngoài nghề. Thiếu phản hồi, sự tự tin cứ thế giữ nguyên. Một nghiên cứu năm 2015 của nhóm Victor Ottati còn ghi nhận rằng khi người ta cảm thấy mình là chuyên gia trong một chuyện, họ có xu hướng kém cởi mở hơn với ý kiến khác, như thể việc là người biết cho họ quyền khép lại. Các nhà nghiên cứu gọi đó là hiệu ứng "giáo điều có công". Cùng năm, nhóm của Stav Atir và David Dunning ghi nhận những người tự cho mình am hiểu một lĩnh vực dễ "nhận là biết" cả những thuật ngữ không có thật trong lĩnh vực đó. Hai kết quả này không chứng minh mọi người giỏi đều mắc lỗi, nhưng cho thấy cảm giác mình là người biết có thể làm ta bớt cẩn thận.
Những vùng hay bị nói chắc nhất khi ở ngoài nghề
Có vài lĩnh vực mà gần như ai cũng có ý kiến, và người giỏi nghề khác hay nói chắc nhất. Bảng dưới gom lại, kèm chỗ dễ sai:
| Lĩnh vực | Câu nói chắc hay gặp | Vì sao dễ sai |
|---|---|---|
| Sức khoẻ, thuốc men | "Uống cái này là khỏi, mình đọc kỹ rồi" | Cơ thể mỗi người khác nhau, tương tác thuốc phức tạp, trải nghiệm cá nhân không phải bằng chứng |
| Nuôi dạy con | "Con nhà mình làm vậy là ngoan, cứ thế mà dạy" | Một đứa trẻ không đại diện cho mọi đứa trẻ, hoàn cảnh mỗi nhà khác nhau |
| Tiền bạc, đầu tư | "Kênh này chắc chắn lời, mình làm kinh doanh lâu rồi biết" | Giỏi kinh doanh một ngành không có nghĩa là hiểu thị trường tài chính; may mắn dễ bị nhầm thành tài năng |
| Pháp luật, thủ tục | "Luật là thế, không cần hỏi ai" | Quy định thay đổi, mỗi trường hợp có chi tiết riêng, nhớ mang máng thì dễ sai |
| Kỹ thuật trong nhà | "Tự đi dây điện được, đơn giản lắm" | Có những rủi ro an toàn mà người không làm nghề không thấy trước |
Điểm chung của cả năm vùng là hậu quả của việc nói sai không rơi vào người nói, mà rơi vào người nghe làm theo: người thân uống thuốc, đứa trẻ bị dạy, người bạn bỏ tiền. Đó là lý do người có uy tín cần cẩn thận gấp đôi ở những vùng này.
Bảng không có ý bảo người ngoài nghề phải im lặng về sức khoẻ hay tiền bạc. Chia sẻ trải nghiệm là chuyện bình thường. Điều cần là nói rõ đó là trải nghiệm, không phải lời khuyên có căn cứ chuyên môn.
Dấu hiệu mình đang nói chắc chuyện ngoài nghề
Mình dùng giọng của nghề mình cho chuyện không phải nghề mình. Một thầy giáo quen giảng giải, một quản lý quen ra quyết định, khi nói về thuốc men vẫn giữ nguyên giọng giảng hay giọng chỉ đạo. Giọng nói chắc là tín hiệu đầu tiên đáng để ý.
Căn cứ của mình là một trường hợp. "Mẹ mình uống thấy đỡ", "con mình học kiểu đó thấy tốt". Một trường hợp có thể là thật, nhưng không đủ để nói chắc cho người khác.
Mình không kể được người làm nghề đó nghĩ gì. Nếu được hỏi "bác sĩ, luật sư, giáo viên mầm non nói sao về chuyện này" mà mình không biết, nghĩa là mình đang nói mà chưa nghe phía có chuyên môn.
Mình khó chịu khi người làm nghề phản bác. Khi một dược sĩ trẻ nói điều mình vừa khuyên là không nên, nếu phản xạ đầu tiên là "cô ấy còn trẻ biết gì", đó là dấu hiệu sự tự tin đã lấn qua ranh giới.
Mình hay mở đầu bằng "mình làm nghề này lâu rồi nên biết". Nếu nghề mình không liên quan tới chuyện đang bàn, câu này đang dùng uy tín ở chỗ này để đè lên chỗ khác.
Câu tự hỏi trước khi nói về chuyện ngoài nghề
Không cần tự kiểm mọi câu chuyện phiếm. Nhưng khi người khác có thể làm theo lời mình, dừng lại vài giây với năm câu sau:
- Chuyện này có thuộc lĩnh vực mình được đào tạo hoặc đã làm nhiều năm không?
- Căn cứ của mình là gì: một trường hợp, một bài đọc trên mạng, hay một nguồn chuyên môn?
- Nếu người nghe làm theo và sai, ai chịu hậu quả, và hậu quả lớn đến đâu?
- Người làm nghề này sẽ nói khác mình ở chỗ nào?
- Mình nói được "đây là kinh nghiệm của mình" thay cho "đây là cách đúng" không?
Câu thứ ba là câu nặng nhất. Với những chuyện hậu quả nhỏ, như món ăn nào ngon, nói chắc cũng chẳng hại gì. Với những chuyện hậu quả lớn, như ngưng thuốc, bỏ tiền, ký giấy tờ, chỉ một câu nói chắc của người có uy tín có thể khiến người thân quyết định sai.
Câu thứ năm là lối ra đơn giản nhất. Phần lớn những gì người ngoài nghề biết về một chuyện là kinh nghiệm cá nhân, và kinh nghiệm có giá trị khi được gọi đúng tên.
Câu nói mẫu: chia sẻ mà không nói quá
Nói đúng mức chắc chắn khi ở ngoài nghề không khó, chỉ cần thêm một hai cụm từ cho người nghe biết lời mình đứng ở đâu. Về sức khoẻ: "Mẹ anh uống loại này thấy dễ chịu, nhưng anh không phải người làm y, em hỏi bác sĩ xem có hợp với em không." Về nuôi con: "Nhà mình làm thế này thì con hợp, nhưng mỗi đứa mỗi khác, mình kể để em tham khảo thôi."
Về tiền bạc: "Mình làm ăn buôn bán thì quen, chứ chuyện đầu tư kênh đó mình không rành. Mình chỉ kể cái mình thấy, còn quyết thì em nên tìm hiểu kỹ." Về pháp luật, thủ tục: "Hồi trước mình làm thì quy định như vậy, giờ không biết đã đổi chưa, em kiểm lại ở chỗ tiếp nhận cho chắc." Về việc kỹ thuật trong nhà: "Cái này anh tự làm được vì anh quen tay, nhưng phần điện thì em nên gọi thợ, sai một chút là nguy hiểm."
Điểm chung của các câu mẫu là ba phần: kể điều mình biết, nói rõ mình đứng ở đâu so với người có chuyên môn, và chỉ hướng tới nguồn đáng tin hơn. Người nghe vẫn nhận được trải nghiệm của bạn, nhưng không bị đặt vào thế phải chọn giữa lời bạn và lời bác sĩ, luật sư, giáo viên. Với người có uy tín trong họ hàng, xóm giềng, chỉ riêng việc nói thêm câu "mình không rành phần này" đã là một món quà cho người nghe: nó cho họ quyền đi hỏi người khác mà không thấy như đang nghi ngờ mình.
Tình huống điển hình: anh trưởng họ và chuyện thuốc của bố
Tình huống giả định: anh Đông, 55 tuổi, kỹ sư cơ khí lâu năm, là người được cả họ hỏi ý kiến về mọi việc lớn nhỏ. Bố anh bị huyết áp cao, đang uống thuốc theo đơn. Anh đọc nhiều bài trên mạng và tin rằng thuốc huyết áp lâu dài có hại, nên khuyên bố giảm thuốc, chuyển sang một chế độ ăn và uống nước lá. Vì anh là người cả nhà tin, không ai phản đối.
Điều đáng nói là trong nghề cơ khí, anh Đông rất cẩn thận: không bao giờ kết luận về một cỗ máy khi chưa đo, chưa thử. Nhưng với cơ thể của bố, anh lại kết luận từ vài bài đọc. Sự cẩn thận của nghề không đi theo anh sang chuyện thuốc men; chỉ có sự tự tin của nghề là đi theo.
Một người em họ làm điều dưỡng nhắc nhẹ rằng việc giảm thuốc phải do bác sĩ quyết sau khi đo, khám. Lúc đầu anh khó chịu. Nhưng khi tự hỏi "nếu một người ngoài nghề cơ khí bảo mình bỏ một bước an toàn trong máy chỉ vì đọc trên mạng, mình nghĩ sao", anh hiểu ra. Anh đưa bố đi khám lại, mang theo những câu hỏi về chế độ ăn để hỏi bác sĩ. Câu chuyện không kết thúc bằng việc ai thắng ai, mà bằng việc anh đặt sự tự tin của mình trở lại đúng chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Người ngoài nghề có được góp ý về chuyện chuyên môn không?
Được, và nhiều khi góp ý của người ngoài nghề rất có giá trị vì họ nhìn từ góc khác. Điều cần là nói đúng mức chắc chắn: nêu điều mình thấy, nói rõ mình không phải người làm nghề, và để người có chuyên môn quyết định ở những chỗ cần chuyên môn.
Làm sao nhắc người lớn tuổi có uy tín trong nhà khi họ nói chắc sai?
Tránh phản bác trước đông người. Nói riêng, ghi nhận ý tốt của họ, rồi đề nghị cùng hỏi người có chuyên môn: "Con cũng thấy ý bác hay, mình hỏi thêm bác sĩ cho chắc nhé." Cách này không đặt ai vào thế thua, và đưa quyết định về đúng nguồn.
Đọc nhiều về một chủ đề có làm mình thành người hiểu biết về nó không?
Đọc nhiều giúp hiểu hơn, nhưng đọc chọn lọc trên mạng khác với được đào tạo bài bản và làm thực tế. Người đọc nhiều dễ quen thuật ngữ và tưởng mình hiểu sâu. Nếu chưa từng bị người trong nghề kiểm lại hiểu biết của mình, nên giữ mức chắc chắn vừa phải.
Bác sĩ, luật sư nói chuyện ngoài nghề có cũng mắc lỗi này không?
Có. Không ai miễn nhiễm. Một bác sĩ giỏi vẫn có lúc nói chắc sai về đầu tư, một luật sư giỏi vẫn có lúc nói chắc sai về dinh dưỡng trẻ em. Điều này không làm giảm giá trị chuyên môn của họ trong nghề, chỉ nhắc rằng chuyên môn có ranh giới.
Nói "mình không rành" có làm người khác bớt tin mình ở những chuyện mình rành không?
Thường là ngược lại. Khi bạn nói rõ chỗ mình không rành, người nghe hiểu rằng ở những chỗ bạn nói chắc, bạn có căn cứ. Người nói chắc về mọi thứ khiến người nghe không biết nên tin chỗ nào, kể cả ở đúng chuyên môn của họ.