Ảo tưởng hiểu sâu là hiện tượng ta tin mình hiểu một thứ khá kỹ, nhưng khi phải giải thích từng bước nó vận hành ra sao thì vốn hiểu biết lộ ra mỏng hơn nhiều so với mình tưởng. Thứ đó có thể là cái khoá kéo trên áo, cái bồn cầu xả nước, cách điện thoại bắt sóng, hay một vấn đề mà mình vẫn bàn luận hăng say.
Hiện tượng này được hai nhà tâm lý học Leonid Rozenblit và Frank Keil mô tả trong một công trình năm 2002, và từ đó trở thành một trong những cách dễ nhất để tự kiểm khiêm tốn trí tuệ. Bài này kể lại thí nghiệm gốc, giải thích vì sao đầu óc lừa ta như vậy, rồi đưa ra một phép thử bạn tự làm được tại nhà trong mười lăm phút, cùng cách dùng nó trong trò chuyện, công việc và chuyện nhà.
Thí nghiệm gốc: chấm điểm, viết giải thích, rồi chấm lại
Trong nghiên cứu của Rozenblit và Keil, người tham gia trước hết tự chấm mức hiểu của mình về một loạt đồ vật quen thuộc như khoá kéo, bồn cầu xả nước, ổ khoá, đồng hồ tốc độ, máy khâu. Phần lớn chấm khá cao, vì đây là những thứ họ dùng hằng ngày. Sau đó họ được yêu cầu viết ra lời giải thích từng bước: bộ phận nào nối với bộ phận nào, cái gì đẩy cái gì, vì sao kéo lên thì răng khoá khớp lại.
Viết xong, họ chấm lại mức hiểu của mình, và điểm tụt xuống rõ rệt. Điểm còn tụt thêm khi họ phải trả lời một câu hỏi cụ thể kiểu "nếu bộ phận này hỏng thì điều gì xảy ra", và khi được đọc lời giải thích của chuyên gia để tự so. Nói cách khác, cảm giác "mình hiểu" của họ ban đầu không đo hiểu biết thật mà đo một thứ khác: sự quen mặt.
Một chi tiết đáng chú ý trong nghiên cứu là ảo tưởng này mạnh hơn hẳn với những thứ có cơ chế, như máy móc hay hiện tượng tự nhiên, so với những thứ chỉ là dữ kiện, như thủ đô của một nước, hay những câu chuyện có trình tự. Khi hỏi "thủ đô nước này là gì", ta biết ngay mình có biết hay không. Khi hỏi "cái này hoạt động thế nào", đầu óc dễ lấp chỗ trống bằng cảm giác.
Vì sao đầu óc tạo ra cảm giác hiểu
Nhìn thấy được thì tưởng là hiểu được. Với nhiều đồ vật, ta thấy được các bộ phận bên ngoài và thấy chúng chuyển động. Hình ảnh rõ ràng ấy tạo ra cảm giác rằng cơ chế bên trong cũng rõ ràng như vậy, trong khi thứ quyết định nằm ở chỗ khuất.
Biết dùng khác với biết vì sao. Ai cũng biết kéo khoá, bấm nút xả, vặn chìa. Kỹ năng dùng thành thạo dễ bị nhầm thành hiểu nguyên lý. Một người lái xe máy hai mươi năm có thể chưa từng nghĩ xem vì sao bóp phanh thì bánh dừng.
Hiểu biết được "gửi" ở người khác. Ta sống giữa thợ sửa, bác sĩ, kỹ sư, sách vở và công cụ tra cứu. Vì luôn có chỗ để hỏi, đầu óc quen tính phần hiểu biết sẵn có quanh mình như thể là của mình. Đây không hẳn là lỗi, vì không ai tự biết hết được, nhưng nó làm ta đánh giá sai mình biết bao nhiêu khi đứng một mình.
Hiểu ở mức trên cùng là đủ cho đời sống. Trong phần lớn tình huống, biết rằng "khoá kéo có răng khớp vào nhau" là đủ dùng. Đầu óc không có lý do để báo động rằng mình còn thiếu các tầng bên dưới, cho tới khi ta bị hỏi tới tầng đó.
Ít khi bị buộc phải giải thích. Trong trò chuyện hằng ngày, người nghe hiếm khi hỏi "rồi sau đó thì sao, cụ thể từng bước". Không ai kiểm tra nên cảm giác hiểu được giữ nguyên năm này qua năm khác.
Phép thử tại nhà: mười lăm phút với một tờ giấy
Bạn có thể lặp lại tinh thần của thí nghiệm gốc trên chính mình. Không cần ai chấm, chỉ cần trung thực:
- Chọn ba thứ: một đồ vật trong nhà (cái phích nước, công tắc cầu thang hai đầu, nồi cơm điện tự nhảy nút), một chuyện trong nghề của mình, và một chuyện mình hay bàn với người khác (vì sao giá rau lên xuống theo mùa, vì sao trẻ cần tiêm nhắc lại).
- Với mỗi thứ, tự chấm mức hiểu của mình từ 1 đến 7 và ghi ra giấy.
- Viết lời giải thích từng bước như đang nói cho một đứa trẻ mười hai tuổi tò mò, không được dùng chữ "thì nó tự…" hay "đại khái là…". Mỗi bước phải nói được cái gì tác động lên cái gì.
- Tự đặt một câu hỏi "nếu…thì sao": nếu dây điện bị đứt ở đầu này, nếu trời mưa kéo dài, nếu bỏ mũi tiêm nhắc. Thử trả lời.
- Chấm lại mức hiểu từ 1 đến 7. Ghi số mới cạnh số cũ.
- Chỉ với một trong ba thứ, đi tìm lời giải thích đáng tin (sách, người làm nghề) và đọc. So với bản mình viết.
Phần lớn người làm sẽ thấy ít nhất một trong ba con số tụt xuống. Đó không phải là thất bại mà là kết quả mong muốn của phép thử: bạn vừa đo được khoảng cách giữa cảm giác hiểu và hiểu thật. Điều đáng ghi lại là thứ nào tụt nhiều nhất, vì đó thường là thứ bạn đang nói chắc nhất với người khác.
Một lưu ý: đừng chọn thứ mình biết rõ là mình không hiểu, như cách máy bay cất cánh nếu bạn chưa từng quan tâm. Phép thử có ý nghĩa nhất với những thứ bạn tin là mình hiểu.
Dùng trong trò chuyện: hỏi "cụ thể thì nó chạy thế nào" thay vì "anh có chắc không"
Ảo tưởng hiểu sâu không chỉ có ở mình. Khi trò chuyện với người đang nói rất chắc, hỏi "anh có chắc không" thường làm họ bám chặt hơn, vì câu hỏi nghe như nghi ngờ con người họ. Hỏi "cụ thể thì nó chạy thế nào, từng bước ấy" lại khác: nó mời người kia tự làm phép thử, và nhiều khi chính họ sẽ dừng lại ở bước thứ ba mà nói "à, chỗ này mình cũng không rõ lắm".
Cách hỏi này cũng dùng được cho chính mình trong lúc nói. Khi thấy bản thân đang khẳng định một điều rất hăng, tự hỏi thầm: mình có giải thích nổi từng bước không? Nếu không, đổi câu "chắc chắn là" thành "theo mình hiểu thì". Một chữ nhỏ thôi nhưng nó giữ cho cuộc trò chuyện ở chế độ cùng tìm hiểu, thay vì chế độ ai thắng ai. Người nghe cũng được lợi: họ biết phần nào trong lời bạn nói là đã kiểm, phần nào chỉ là cảm nhận, và tự quyết định có nên tin tới đâu. Lâu dần, những người quanh bạn sẽ quen với cách nói có mức độ, và các cuộc bàn chuyện trong nhà hay trong nhóm bớt hẳn những màn cãi nhau chỉ vì hai người cùng nói chắc về một điều cả hai đều chưa rõ.
Cần tránh dùng câu hỏi này như một cái bẫy để làm người khác bẽ mặt trước đông người. Mục đích là cùng thấy giới hạn của hiểu biết, không phải bắt lỗi. Khi người kia dừng lại vì không biết, câu tiếp theo nên là "mình cũng không rõ, để mình tìm hiểu thêm", chứ không phải "đấy, thấy chưa". Cách tự mình hỏi và tìm hiểu trước khi hỏi người khác có bài riêng trong chuyên mục dám hỏi và quan sát.
Ảo tưởng hiểu sâu trong công việc và trong nhà: dấu hiệu và cách kiểm
Hiện tượng này hiện ra ở nhiều chỗ ngoài đồ vật. Bảng dưới gom vài tình huống hay gặp:
| Tình huống | Dấu hiệu ảo tưởng | Câu tự hỏi để kiểm |
|---|---|---|
| Nhận việc mới na ná việc cũ | Nghĩ "cái này mình làm được rồi" mà chưa xem kỹ | Bước nào của việc này khác việc cũ, mình làm bước đó thế nào? |
| Hướng dẫn người mới | Nói "dễ lắm, làm vài lần là quen" | Mình có viết được năm bước chính không, bước nào hay sai? |
| Bàn chuyện sức khoẻ | Khuyên người thân dùng cách mình nghe kể | Cách này tác động vào cơ thể qua đường nào, có ai kiểm chưa? |
| Mua đồ đắt tiền | Chọn theo cảm giác "loại này tốt hơn" | Tốt hơn ở bộ phận nào, mình giải thích được cho người bán không? |
| Tranh luận chuyện xã hội | Ý kiến rất mạnh nhưng chỉ đọc tiêu đề | Nếu phải giải thích cơ chế cho người phản đối, mình nói được mấy câu? |
Điểm chung của các câu tự hỏi là chúng đòi hỏi trình tự và nhân quả, không đòi hỏi kết luận. Ảo tưởng hiểu sâu nằm ở chỗ ta có kết luận mà không có trình tự dẫn tới nó.
Với việc nhà hay việc nghề, cách kiểm nhanh nhất vẫn là thử dạy lại cho người khác. Người đang học sẽ hỏi đúng những chỗ mình bỏ trống, và đó là món quà, không phải sự phiền phức.
Giới hạn: không ai hiểu sâu mọi thứ, và cũng không cần
Bài học của ảo tưởng hiểu sâu không phải là "phải hiểu tới tận cùng mọi thứ mình dùng". Điều đó không ai làm được và cũng không có ích. Một xã hội vận hành được chính vì người ta chia nhau hiểu biết: thợ điện hiểu điện, người bán rau hiểu mùa vụ, bác sĩ hiểu thuốc. Dựa vào hiểu biết của người khác là chuyện hợp lý.
Vấn đề chỉ nảy sinh khi ta không biết mình đang dựa vào người khác, và nói như thể hiểu biết đó là của mình. Từ đó sinh ra những lời khuyên tự tin về chuyện mình chỉ nắm phần ngọn, những quyết định chi tiền dựa trên cảm giác hiểu, và những cuộc cãi vã mà cả hai bên đều không giải thích nổi điều mình bảo vệ.
Vì thế cách dùng thực tế là phân loại: với những chuyện chỉ cần dùng, hiểu ở tầng trên là đủ, miễn là mình nhớ mình chỉ hiểu tầng trên. Với những chuyện mình sắp khuyên người khác, sắp bỏ tiền ra, hay sắp tranh luận gay gắt, hãy làm phép thử tự giải thích trước. Mười lăm phút với tờ giấy rẻ hơn rất nhiều so với một lời khuyên sai cho người thân.
Câu hỏi thường gặp
Ảo tưởng hiểu sâu khác hiệu ứng Dunning–Kruger thế nào?
Dunning–Kruger nói về việc người kém một kỹ năng thường đánh giá cao năng lực của mình ở kỹ năng đó. Ảo tưởng hiểu sâu hẹp hơn: nó nói về cảm giác hiểu cơ chế của một thứ, và xảy ra ở cả người giỏi. Người rất thông minh vẫn tụt điểm khi phải giải thích khoá kéo hoạt động thế nào.
Có nên làm phép thử này với con cái hay học trò không?
Có thể, dưới dạng trò chơi cùng tìm hiểu chứ không phải bài kiểm tra. Cha mẹ làm trước, tự thừa nhận chỗ mình không giải thích được, rồi rủ con cùng tìm đáp án. Cách này dạy được thái độ "biết mình chưa biết" mà không làm trẻ thấy bị chấm điểm hay so sánh.
Đọc thật nhiều có làm giảm ảo tưởng hiểu sâu không?
Không hẳn. Đọc nhiều làm tăng sự quen thuộc với thuật ngữ và kết luận, và chính sự quen thuộc đó có thể làm cảm giác hiểu mạnh thêm. Cái làm giảm ảo tưởng là phải tự giải thích, tự trả lời câu hỏi "nếu…thì sao", hoặc tự làm thử bằng tay.
Vì sao ảo tưởng này mạnh với máy móc hơn với dữ kiện?
Vì với dữ kiện, ta biết ngay mình có nhớ hay không, không có chỗ để cảm giác lấp vào. Với cơ chế, ta thấy được bề ngoài, biết cách dùng, và nhầm hai thứ đó với hiểu các tầng bên trong. Càng nhiều tầng khuất, khoảng cách giữa cảm giác và hiểu thật càng lớn.
Phát hiện mình hiểu nông rồi thì nên làm gì tiếp?
Trước hết là đổi cách nói: hạ mức chắc chắn khi nói về chuyện đó. Sau đó, nếu chuyện ấy quan trọng với bạn, tìm một nguồn đáng tin hoặc một người làm nghề để hỏi, kèm những câu bạn đã không trả lời được khi tự viết. Câu hỏi cụ thể giúp người kia trả lời trúng chỗ.