Về hưu là một trong những giai đoạn thuận lợi nhất để học điều mới: có thời gian, không còn áp lực thi cử hay thăng tiến, và có thể chọn học đúng điều mình thích. Thứ cản trở thường không phải là khả năng, mà là những câu tự nói với mình như "già rồi học làm gì", "học không vào nữa", "người ta cười cho".
Bài này dành cho người sắp về hưu, đã về hưu, và con cháu muốn động viên ông bà cha mẹ học thêm. Bài gợi cách chọn điều để học, những chỗ học hợp với người cao tuổi ở Việt Nam, điều nghiên cứu nói về việc học ở tuổi già, và cách vượt những nỗi ngại hay gặp. Cách dạy người lớn tuổi dùng công nghệ từ phía người dạy đã có bài ở các trang về công nghệ; ở đây bàn từ phía người học.
Vì sao về hưu là lúc đáng học
Suốt mấy chục năm đi làm, việc học của phần lớn người lớn bị dẫn dắt bởi công việc: học cái cần cho nghề, học khi bị yêu cầu. Về hưu, lần đầu tiên sau nhiều năm, người ta có thể học chỉ vì muốn. Muốn chơi được bài nhạc mình thích từ thời trẻ, muốn vẽ lại cảnh quê, muốn tự gọi video cho cháu ở nước ngoài mà không phải nhờ ai, muốn hiểu cái cây trong vườn bị bệnh gì.
Học ở tuổi này còn có một lợi ích ít ai nói ra: nó cho một nhịp sống mới. Nhiều người về hưu hụt hẫng vì mất đi nhịp đi làm, mất đi đồng nghiệp, mất đi cảm giác có việc để làm. Một lớp học hằng tuần, một nhóm cùng sở thích, một mục tiêu nhỏ như "cuối năm đàn được ba bài" lấp lại một phần khoảng trống đó.
Về mặt nghiên cứu, có những công trình đáng chú ý. Một nghiên cứu của nhóm Denise Park công bố năm 2014, thường được gọi là dự án Synapse, cho những người cao tuổi học các kỹ năng mới đòi hỏi tập trung như chụp ảnh kỹ thuật số hay may ghép vải trong khoảng ba tháng, và ghi nhận trí nhớ của họ cải thiện hơn so với nhóm chỉ tham gia hoạt động xã hội hay hoạt động thụ động. Kết quả này đáng khích lệ, nhưng là một nghiên cứu với số người tham gia có hạn, nên không nên hiểu thành lời hứa rằng học sẽ ngăn được suy giảm trí nhớ.
Chọn gì để học: gợi ý theo mục đích
Không có môn nào "dành cho người già". Cách chọn tốt là bắt đầu từ mục đích của chính mình:
| Mục đích | Gợi ý điều để học | Lưu ý |
|---|---|---|
| Gần con cháu hơn | Gọi video, nhắn tin, chia sẻ ảnh; một trò chơi bài hay cờ mà cháu thích | Học từng việc một, ghi lại các bước bằng chữ to |
| Giữ sức khoẻ, vận động | Dưỡng sinh, đi bộ nhóm, bơi nhẹ, khiêu vũ | Hỏi bác sĩ trước nếu có bệnh tim mạch, xương khớp |
| Thoả một mong muốn cũ | Nhạc cụ, vẽ, viết hồi ký, thư pháp, nhiếp ảnh | Đặt mục tiêu nhỏ, chấp nhận đi chậm |
| Có bạn mới, có nhịp sống | Câu lạc bộ thơ, hát, đọc sách, làm vườn | Chọn nhóm có lịch sinh hoạt đều |
| Tự lo được việc trước giờ người khác lo | Nấu ăn (với người trước giờ không nấu), sửa đồ nhỏ, dùng dịch vụ công trực tuyến | Học cùng người thân để có người hỏi khi vướng |
Mục đích cuối hay bị xem nhẹ nhưng rất quan trọng. Nhiều người, nhất là những ông chồng trước giờ không vào bếp, về hưu mới học nấu ăn và thấy tự chủ hơn hẳn. Nhiều bà về hưu học tự làm các thủ tục trên điện thoại và bớt phụ thuộc vào con cái.
Nên chọn một hai thứ, không phải năm thứ cùng lúc. Người về hưu có thời gian, nhưng sức và sự hào hứng ban đầu có giới hạn; dàn trải quá dễ dẫn tới bỏ hết.
Những nỗi ngại hay gặp và cách nhìn lại
"Già rồi học không vào." Người cao tuổi học khác người trẻ: có thể chậm hơn với thông tin hoàn toàn mới, nhưng có lợi thế ở kinh nghiệm để liên hệ, và thường kiên nhẫn hơn. Học chậm không có nghĩa là không học được.
"Người ta cười cho." Ở những lớp dành cho người cao tuổi, ai cũng ở cùng hoàn cảnh. Ở lớp chung với người trẻ, nhiều người trẻ lại quý người lớn tuổi chịu học. Người cười thường ít hơn mình nghĩ, và tiếng cười ấy hiếm khi ác ý.
"Học để làm gì, có dùng vào việc gì đâu." Không phải mọi việc học đều phải dùng vào việc gì. Học đàn để đàn cho mình nghe, học vẽ để vẽ cho vui, là đủ lý do. Ở tuổi về hưu, niềm vui tự thân là một mục đích hoàn toàn chính đáng.
"Sợ làm hỏng đồ, bấm nhầm điện thoại." Với điện thoại, phần lớn thao tác bấm nhầm đều sửa lại được. Nhờ con cháu cài sẵn những chế độ an toàn, và học cách nhận ra cuộc gọi, tin nhắn lừa đảo trước khi học những việc khác.
"Không muốn làm phiền con cháu." Học ở lớp, ở câu lạc bộ giúp bớt phải nhờ con cháu. Còn với con cháu, được ông bà nhờ chỉ một việc nhỏ nhiều khi là dịp để gần nhau, không phải sự phiền phức.
Học ở đâu và với ai
Ở nhiều phường xã có trung tâm học tập cộng đồng, nhà văn hoá với các lớp hát, múa, dưỡng sinh, thư pháp, tin học cơ bản cho người cao tuổi. Hội người cao tuổi, hội cựu giáo chức, hội cựu chiến binh, hội phụ nữ ở địa phương thường có câu lạc bộ sở thích. Thư viện tỉnh, thành phố đôi khi tổ chức buổi đọc sách, hướng dẫn dùng máy tính. Học phí ở những nơi này thường thấp hoặc miễn phí, và người cùng lớp phần lớn cùng tuổi.
Học với con cháu là một lựa chọn khác, hợp với những kỹ năng nhỏ như dùng điện thoại. Điều kiện là cả hai bên kiên nhẫn: người cao tuổi chịu hỏi lại nhiều lần mà không ngại, con cháu chịu chỉ lại mà không cáu. Ghi các bước ra giấy bằng chữ to giúp cả hai bên bớt mệt. Nếu thấy hay cáu với nhau, học ở lớp với người ngoài thường dễ hơn.
Học một mình qua sách, qua video cũng được, nhất là với người đã quen tự học. Nhưng với nhiều người, học có bạn giữ nhịp tốt hơn: có lịch hẹn, có người cùng vụng, có người khen khi tiến bộ. Chuyện học trong nhóm người lớn, câu lạc bộ có bài riêng trong chuyên mục này. Dù chọn cách nào, nên bắt đầu ở nơi gần nhà, đi lại dễ, để việc học không bị bỏ chỉ vì đường xa hay trời mưa.
Giữ nhịp học lâu dài ở tuổi về hưu
Bắt đầu thường dễ hơn giữ được lâu. Những điều sau giúp nhiều người cao tuổi duy trì việc học qua nhiều năm, thay vì hào hứng vài tháng rồi thôi:
- Gắn việc học với một lịch cố định trong tuần, ví dụ sáng thứ ba và thứ sáu, để nó thành một phần nhịp sống như đi chợ, tập thể dục.
- Có một người bạn cùng học hoặc cùng nhóm. Khi một người lười, người kia kéo; khi một người ốm, người kia kể lại bài.
- Đặt mục tiêu nhỏ gắn với dịp cụ thể: đàn một bài cho cháu nghe dịp Tết, vẽ một bức tặng bạn cũ, nấu một món cho bữa giỗ.
- Chấp nhận những đợt nghỉ vì ốm, vì đi thăm con cháu, rồi quay lại mà không tự trách. Người cao tuổi hay có những gián đoạn như vậy, và đó là bình thường.
- Đổi môn khi thấy hết hứng thú. Học suốt đời không có nghĩa là học mãi một thứ; chuyển từ vẽ sang trồng lan, từ hát sang viết hồi ký cũng là tiếp tục học.
- Chia sẻ điều mình học được với người khác: kể cho con cháu, dạy lại cho bạn mới vào lớp. Dạy lại là cách học sâu thêm và cũng là niềm vui riêng của tuổi già.
Điểm chung của các gợi ý là biến việc học thành một phần đời sống xã hội và gia đình, không phải một nhiệm vụ riêng lẻ. Ở tuổi về hưu, động lực bền nhất thường đến từ những người cùng học và những người mình muốn khoe thành quả, hơn là từ mục tiêu tự đặt cho bản thân.
Bắt đầu trong tháng đầu tiên
Một lộ trình nhẹ nhàng để bắt đầu, phù hợp cho cả người còn ngại:
- Tuần một: chọn một điều. Chỉ một. Viết ra vì sao mình muốn học nó.
- Tuần hai: tìm chỗ học. Hỏi ở nhà văn hoá, hội người cao tuổi, hỏi bạn bè cùng tuổi đang học gì. Đi xem một buổi trước khi đăng ký.
- Tuần ba: học buổi đầu. Nói với người hướng dẫn rằng mình mới bắt đầu. Không đặt mục tiêu gì ngoài việc có mặt.
- Tuần bốn: nhìn lại. Mình thấy vui không, có muốn đi tiếp không? Nếu không vui, đổi sang điều khác cũng là bình thường, không phải thất bại.
Tình huống giả định: bà Lan, 68 tuổi, giáo viên về hưu, đã ba năm không học gì vì nghĩ mình "già rồi". Một người bạn rủ bà đi lớp sáo trúc ở nhà văn hoá phường. Ba tuần đầu bà chỉ thổi ra hơi, không ra tiếng. Tới tuần thứ năm bà thổi được một nốt dài. Một năm sau, bà thổi được vài bài dân ca quen thuộc, và mỗi sáng thổi một bài trên ban công. Bà không biểu diễn cho ai, và cũng không cần. Điều bà hay kể với bạn bè là cảm giác lại được làm học trò sau bốn mươi năm đứng lớp: được sai, được chỉ, được mừng khi làm được một điều nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Người cao tuổi học nhạc cụ nào dễ bắt đầu?
Không có câu trả lời chung, nhưng các nhạc cụ nhẹ, không cần sức tay nhiều như sáo, đàn phím, đàn ukulele thường dễ bắt đầu hơn. Nên chọn nhạc cụ gắn với loại nhạc mình thích, vì thích thì mới tập đều. Nếu có vấn đề về khớp tay hay hô hấp, hỏi bác sĩ trước.
Học dùng điện thoại thông minh nên bắt đầu từ việc gì?
Bắt đầu từ việc mình cần nhất, thường là gọi video với con cháu, rồi tới nhắn tin, xem ảnh. Song song, nên học sớm cách nhận ra cuộc gọi và tin nhắn lừa đảo. Học từng việc một, mỗi việc làm đi làm lại nhiều lần cho quen tay rồi mới sang việc khác.
Về hưu rồi có nên đi học lấy bằng không?
Nếu bạn muốn và có điều kiện, hoàn toàn có thể; nhiều người cao tuổi học đại học từ xa hay học văn bằng hai vì niềm vui hiểu biết. Nhưng không cần bằng để học. Phần lớn niềm vui học ở tuổi này đến từ chính việc học, không từ tấm bằng.
Con cháu nên làm gì để động viên ông bà học?
Hỏi ông bà muốn học gì thay vì quyết định thay. Đưa ông bà đi xem lớp, đi cùng buổi đầu nếu cần. Khen sự cố gắng, không so sánh với người khác. Khi ông bà nhờ chỉ việc gì, dành thời gian chỉ chậm, và đừng làm thay.
Học ở tuổi già có giúp phòng sa sút trí tuệ không?
Một số nghiên cứu cho thấy hoạt động học tập và xã hội tích cực có liên quan tới trí nhớ tốt hơn ở người cao tuổi, nhưng chưa thể nói học sẽ ngăn được sa sút trí tuệ. Nên học vì niềm vui và lợi ích trước mắt. Nếu thấy trí nhớ giảm nhanh bất thường, cần đi khám bác sĩ.