Câu hỏi "nếu là anh chị thì anh chị làm gì?" thường cho lời khuyên thẳng và hữu ích hơn câu "anh chị thấy sao?". Lý do là câu đầu buộc người kia đặt mình vào vị trí ra quyết định, phải chọn một hướng cụ thể, thay vì đứng ngoài nhận xét chung chung hoặc liệt kê ưu nhược điểm mà mình đã biết.
Nhưng hỏi đúng mới là một nửa. Nửa còn lại là nghe câu trả lời: các nghiên cứu về tiếp nhận lời khuyên cho thấy người ta thường coi nhẹ ý kiến của người khác so với ý mình, kể cả khi người khác hiểu chuyện hơn. Bài này đi qua cách hỏi, cách nghe, và cách dùng câu trả lời mà không để ai quyết thay mình.
Vì sao câu hỏi này hiệu quả
Khi được hỏi "anh thấy sao", người được hỏi thường trả lời ở vị trí người bình luận: nêu cái được, cái chưa được, rồi kết bằng "tuỳ em". Đó là câu trả lời an toàn, vì người bình luận không phải chịu trách nhiệm cho lựa chọn. Nhưng với người đang phân vân, nó gần như không thêm gì.
Câu "nếu là anh thì anh làm gì" đổi vị trí. Người trả lời phải hình dung mình đứng trong hoàn cảnh đó, cân những điều mình thật sự coi trọng, và chọn. Câu trả lời thường cụ thể hơn, đôi khi kèm theo những điều họ chưa nói lúc làm người bình luận: "Thật ra nếu là anh, anh sẽ không nhận việc đó, vì…".
Câu hỏi này còn có một lợi ích khác: nó cho thấy cách người giỏi suy nghĩ, chứ không chỉ kết luận. Khi họ nói "anh sẽ làm thế này, vì anh từng gặp…", mình học được cả tiêu chí họ dùng để cân, thứ có thể áp cho những quyết định khác về sau.
Các biến thể của câu hỏi, dùng khi nào
"Nếu là anh chị, anh chị làm gì?" Dùng khi người được hỏi có kinh nghiệm gần với hoàn cảnh mình và mình muốn một hướng cụ thể.
"Nếu anh chị ở tuổi em, với điều kiện của em…" Dùng khi người được hỏi đã ở giai đoạn khác hẳn, để họ không trả lời theo hoàn cảnh hiện tại của họ. Người đã có nhà, có vốn trả lời về chuyện thuê hay mua sẽ khác hẳn khi được nhắc đặt mình vào điều kiện của người mới đi làm.
"Điều gì sẽ khiến anh chị đổi ý?" Hỏi sau khi người kia đã chọn. Câu này lộ ra những điều kiện quan trọng, giúp mình biết lời khuyên đó dựa trên giả định gì, và giả định đó có đúng với mình không.
"Hồi anh chị gặp chuyện tương tự, anh chị đã làm gì, giờ nhìn lại thấy sao?" Dùng khi người kia từng trải qua tình huống gần giống. Câu trả lời thường thật hơn vì dựa trên trải nghiệm chứ không phải tưởng tượng, và phần "giờ nhìn lại" cho bài học mà họ đã mất nhiều năm mới thấy.
"Anh chị thấy em đang bỏ sót điều gì?" Dùng khi mình đã có hướng và muốn kiểm tra. Câu hỏi mời người kia tìm lỗ hổng, thay vì chỉ đồng ý.
Vì sao ta hay coi nhẹ lời khuyên
Nghiên cứu của Ilan Yaniv và Eli Kleinberger năm 2000 về tiếp nhận lời khuyên mô tả một hiện tượng thường gọi là coi nhẹ lời khuyên theo hướng vị kỷ: khi được cho biết ý kiến của người khác, người ta có xu hướng điều chỉnh ý mình ít hơn mức hợp lý, giữ ý mình nhiều hơn. Một lời giải thích là ta biết rõ lý do đằng sau ý mình, còn lý do đằng sau ý người khác thì không thấy hết.
Hiện tượng này không có nghĩa là luôn nên nghe theo người khác. Các nghiên cứu cùng hướng cũng cho thấy lời khuyên có giá trị nhất khi người khuyên có thông tin hoặc kinh nghiệm mà mình không có, và khi ý kiến của họ độc lập với ý mình. Lời khuyên từ một người chỉ đang chiều theo ý mình thì có điều chỉnh cũng không thêm được gì.
Hệ quả trong đời thường: hỏi ý kiến rồi làm theo ý mình như chưa hỏi. Người hỏi không cố tình, họ chỉ cảm thấy lý lẽ của mình nặng hơn. Đôi khi điều này đúng, vì mình biết hoàn cảnh của mình rõ hơn người khác. Nhưng nếu lần nào cũng vậy, việc hỏi chỉ còn là nghi thức.
Một cách tự kiểm: trước khi hỏi, ghi lại ý mình đang nghiêng về đâu và mức chắc chắn. Sau khi nghe, ghi lại ý mình sau khi nghe. Nếu sau nhiều lần hỏi mà ý mình hầu như không bao giờ đổi, có thể mình đang coi nhẹ lời khuyên, hoặc mình đang hỏi những người luôn nói điều mình muốn nghe.
Cách nghe câu trả lời cho có ích
Nghe lời khuyên là một kỹ năng riêng. Thứ tự dưới đây giúp không bỏ qua phần giá trị nhất:
- Nghe hết, không cắt ngang để giải thích vì sao mình chưa làm vậy. Phần sau thường quan trọng hơn phần đầu.
- Hỏi lý do: "Vì sao anh chọn hướng đó?" Lý do giá trị hơn kết luận, vì mình có thể kiểm xem nó có hợp với hoàn cảnh mình không.
- Tìm điều kiện ngầm: "Lời khuyên này dựa trên việc anh nghĩ em có đủ thời gian, đúng không?"
- Ghi lại ngay, cả kết luận lẫn lý do, vì trí nhớ hay giữ lại phần hợp ý mình.
- Cảm ơn mà không hứa làm theo: "Em cảm ơn anh, em sẽ cân nhắc kỹ điểm anh nói về chi phí."
- Quyết định sau một khoảng nghỉ, không ngay lúc vừa nghe xong.
Câu cảm ơn ở bước năm quan trọng hơn vẻ ngoài của nó. Nó giữ cho mình quyền quyết định, đồng thời cho người kia biết điểm nào của họ đã được nghe. Nếu sau này mình làm khác, người kia không thấy bị lừa; nếu làm theo, nhớ báo lại cho họ.
Hỏi nhiều người: khi lời khuyên trái nhau
Hỏi nhiều người thường cho nhiều góc nhìn hơn, nhưng cũng dễ rối. Bảng dưới gợi ý cách đọc khi các lời khuyên không khớp:
| Tình huống | Có thể vì | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Hai người giỏi khuyên ngược nhau | Họ dùng tiêu chí khác nhau, hoặc giả định khác về hoàn cảnh mình | Hỏi lý do và điều kiện của từng người, xem tiêu chí nào hợp với mình |
| Người thân khuyên khác người trong nghề | Người thân ưu tiên an toàn và gần gũi; người trong nghề ưu tiên chuyên môn | Tách hai phần: chuyên môn nghe người trong nghề, giá trị sống nghe người thân và chính mình |
| Mọi người đều khuyên một hướng mình không thích | Có thể mình đang thấy điều họ không thấy, hoặc mình đang né một sự thật | Viết lý do của mình ra, đưa cho một người tin cậy đọc và hỏi họ thấy lý do đó có vững không |
| Ai cũng nói "tuỳ em" | Câu hỏi quá chung, hoặc người được hỏi ngại trách nhiệm | Đổi sang "nếu là anh chị thì làm gì", hoặc hỏi người khác |
Hỏi nhiều người không có nghĩa là bỏ phiếu. Ba người khuyên một hướng không thắng một người có lý do vững hơn. Điều hỏi nhiều người mang lại là nhiều lý do để cân, không phải nhiều phiếu để đếm.
Tình huống điển hình: chọn ngành học lại ở tuổi ba mươi lăm
Ví dụ giả định. Anh Quân, ba mươi lăm tuổi, làm kế toán mười năm, phân vân có nên học lại để chuyển sang nghề điều dưỡng hay không. Anh hỏi vợ, hỏi một người bạn làm điều dưỡng, hỏi anh trưởng phòng cũ. Lần đầu, anh hỏi "mọi người thấy sao", và nhận được ba câu trả lời chung chung về việc "nghề nào cũng có cái khó".
Lần sau, anh đổi câu hỏi. Với người bạn điều dưỡng: "Nếu cậu ở tuổi mình, có con nhỏ, cậu có học lại không, và điều gì làm cậu đổi ý?" Câu trả lời cụ thể hẳn: cậu ấy sẽ học, nhưng chỉ khi đã đi làm tình nguyện ở bệnh viện vài tuần để chắc mình chịu được ca đêm và việc chăm người bệnh nặng. Điều kiện đó, anh Quân chưa từng nghĩ tới.
Anh vẫn tự quyết, nhưng có thêm một bước thử nhỏ trước khi quyết. Câu chuyện không có kết luận "anh nên chuyển nghề" hay "anh không nên"; nó chỉ cho thấy một câu hỏi đổi chữ có thể kéo ra thông tin mà câu hỏi chung chung không bao giờ chạm tới.
Khi nào không nên hỏi "nếu là anh chị"
Khi chuyện cần chuyên môn có trách nhiệm. Với sức khoẻ, luật, tài chính lớn, câu "nếu là anh thì anh uống thuốc gì" hỏi người quen là không phù hợp. Cần hỏi bác sĩ, luật sư, người có chuyên môn và chịu trách nhiệm với lời tư vấn của mình.
Khi người được hỏi quá khác hoàn cảnh. Hỏi người có điều kiện tài chính rất khác về chuyện chi tiêu, hỏi người chưa từng nuôi con về chuyện dạy con, câu trả lời có thể đúng với họ mà không dùng được cho mình. Khi đó, dùng biến thể "nếu anh ở điều kiện của em" hoặc hỏi người gần hoàn cảnh hơn.
Khi mình đã quyết và chỉ muốn được đồng ý. Hỏi để tìm người ủng hộ thì nên nói thẳng là mình cần được động viên. Hỏi giả vờ xin ý kiến rồi gạt đi làm người được hỏi thấy bị dùng.
Khi chuyện quá riêng tư. Có những lựa chọn chỉ mình mới cân được, như chuyện hôn nhân, chuyện tín ngưỡng gia đình. Ở đây, hỏi người khác nên là để nghe trải nghiệm, không phải để họ chọn thay.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi "nếu là anh chị" có làm người kia ngại trả lời không?
Đôi khi có, vì câu hỏi đòi họ chọn và có thể chịu trách nhiệm. Có thể giảm áp lực bằng cách nói rõ: "Em sẽ tự quyết, em chỉ muốn nghe anh sẽ chọn gì." Khi biết mình không quyết thay, người ta thường thoải mái nói thật hơn.
Có nên hỏi người không có kinh nghiệm trong việc đó không?
Có thể, nếu mình muốn một góc nhìn khác hoặc người đó hiểu rõ mình. Nhưng nên biết mình đang hỏi để làm gì. Với phần chuyên môn, nên hỏi người có kinh nghiệm đúng lĩnh vực; với phần giá trị sống, người thân hiểu mình có khi đáng hỏi hơn chuyên gia.
Làm sao biết người khuyên có lợi ích riêng không?
Tự hỏi: nếu mình làm theo, người khuyên được hay mất gì? Người bán hàng khuyên mua, người thân không muốn mình đi xa khuyên ở lại. Lời khuyên có lợi ích riêng không nhất thiết sai, nhưng cần nghe thêm từ người không liên quan.
Có nên làm theo lời khuyên của số đông không?
Không nên chỉ vì là số đông. Điều cần là lý do. Nếu nhiều người độc lập với nhau, có kinh nghiệm, cùng chỉ ra một rủi ro, đó là tín hiệu đáng nghe. Nếu nhiều người chỉ lặp lại cùng một lời nghe được ở đâu đó, số lượng không thêm giá trị.
Đã hỏi rồi mà không làm theo thì có nên nói lại với người khuyên không?
Nên, nhất là với người đã dành thời gian. Một câu như "em đã cân nhắc kỹ điều anh nói, cuối cùng em chọn hướng khác vì…" cho thấy mình đã nghe nghiêm túc. Người khuyên thường tôn trọng điều đó hơn là im lặng.