Trước khi mở tiệm đồ thủ công, việc đáng làm nhất là học ba thứ: làm sao cho mười món ra đều như một, một món thật sự tốn bao nhiêu công và vật liệu, và ai sẽ trả tiền cho nó. Ba thứ này khó tự học một mình, vì người làm đồ handmade thường yêu sản phẩm của mình đến mức không thấy được chỗ yếu. Cần người đi trước chỉ, và cần người lạ chê.
Bài này không hứa tiệm sẽ có lãi, và không dạy kỹ thuật bán hàng. Nó đi qua những việc học trước ngày mở cửa: học tay nghề ở đâu và xin học thế nào, những câu nên hỏi người đã mở tiệm thủ công, cách đem hàng ra cho người không quen nhận xét, một bảng tự kiểm để biết mình đang tin điều gì mà chưa kiểm, và dấu hiệu cho thấy nên học thêm một thời gian nữa.
Ba thứ cần học trước khi nghĩ đến mặt bằng
Tay nghề đều tay. Làm được một chiếc túi đẹp để tặng bạn khác hẳn với làm hai mươi chiếc giống nhau để bán. Khách mua món thứ hai mươi cũng chờ chất lượng như ảnh món đầu tiên. Thử làm liên tục mười món cùng mẫu, đặt cạnh nhau, nhờ người khác chỉ ra món nào lệch. Nếu chính mình cũng thấy lệch, đó là bài học trước tiên.
Giá thành thật của một món. Người mới thường chỉ cộng tiền vật liệu. Giá thành thật còn có giờ công của chính mình, vật liệu hỏng trong lúc làm, dụng cụ mòn, bao bì, phí gửi hàng và phần thời gian đi mua nguyên liệu. Ví dụ giả định: một chiếc ví da vật liệu hết một khoản, nhưng làm mất ba giờ; nếu không tính giờ công thì giá bán chỉ đang trả cho vật liệu, còn người làm thì làm không công.
Người mua là ai. "Ai thích đồ đẹp cũng mua" là câu trả lời chưa học. Người mua đồ thủ công có thể mua để tặng, để dùng hằng ngày, để sưu tầm, hoặc vì muốn ủng hộ người làm. Mỗi nhóm hỏi những câu khác nhau và trả giá khác nhau. Chưa nói được tên ba người cụ thể sẽ mua món của mình thì phần này chưa học xong.
Học tay nghề: ở xưởng, ở lớp nhỏ hay theo người làm lâu năm
Lớp ngắn hạn cho người mới dạy được thao tác cơ bản trong vài buổi, nhưng hiếm khi dạy được nhịp làm của người sống bằng nghề: chọn vật liệu thế nào khi hàng về không đều, sửa một món hỏng ra sao, làm nhanh mà không ẩu. Những thứ đó học tốt nhất khi đứng cạnh người làm lâu năm, ở xưởng hay ở làng nghề, xem họ làm và được họ chỉ chỗ sai.
Xin học ở xưởng cần thái độ của người học việc chứ không phải của khách hàng. Nói rõ mình muốn học gì, học trong bao lâu, sẵn sàng làm phần việc nặng nhọc, và hỏi thẳng người ta muốn đổi lại điều gì. Có người nhận học phí, có người cần thêm người phụ việc, có người chỉ cần mình không đem mẫu của họ đi làm y hệt. Lời hứa cuối cùng đáng giữ nghiêm, vì nghề thủ công sống bằng mẫu mã và lòng tin giữa người trong nghề.
Tự học qua video vẫn có ích cho thao tác, nhưng thiếu người chỉ ra lỗi mà mình không tự thấy. Nếu chỉ tự học được, nên tìm ít nhất một người làm nghề chịu xem sản phẩm của mình định kỳ và nói thật. Một buổi người trong nghề cầm món hàng lên, lật mặt trái, chỉ vào đường may lệch, có khi đáng bằng vài tuần tự mày mò.
Những câu nên hỏi người đã mở tiệm đồ thủ công
Người đi trước thường sẵn lòng kể khi được hỏi cụ thể và được tôn trọng thời gian. Chuẩn bị trước, hỏi ngắn, ghi lại, và báo cho họ biết sau này mình đã làm gì với lời khuyên đó:
- "Năm đầu anh chị thấy khó nhất ở khâu nào: làm, bán hay giữ khách?"
- "Có món nào anh chị từng rất thích nhưng khách không mua? Vì sao?"
- "Anh chị tính giá thế nào, và đã từng phải sửa cách tính đó chưa?"
- "Nếu được làm lại từ đầu, anh chị sẽ bỏ qua việc gì và làm sớm hơn việc gì?"
- "Lúc nào anh chị biết mình nhận quá nhiều đơn so với sức làm tay?"
- "Có điều gì người mới hay tin mà thực tế không đúng?"
Không nên hỏi doanh thu, nguồn vật liệu riêng hay danh sách khách quen của người ta. Đó là phần họ có quyền giữ. Hỏi về kinh nghiệm và sai lầm thì người ta dễ chia sẻ hơn, và đó cũng là phần có ích nhất cho người sắp bắt đầu.
Nên hỏi ít nhất hai, ba người, vì mỗi người kể theo hoàn cảnh riêng: người mở tiệm ở phố đông khác người bán qua đơn đặt, người làm gốm khác người làm đồ len. Khi nhiều người cùng nhắc một khó khăn, đó là điều gần như chắc sẽ gặp. Khi chỉ một người nhắc, ghi lại như một khả năng để để ý.
Nhờ người lạ chê: đem món hàng ra trước khi mở tiệm
Bạn bè và gia đình thường khen vì thương. Muốn nghe nhận xét thật, cần đặt món hàng trước mặt những người không có lý do để giữ ý. Một cách làm đơn giản:
- Chọn ba đến năm mẫu, mỗi mẫu làm vài chiếc, đem đến một phiên chợ cuối tuần, hội chợ nhỏ hay góc ký gửi ở quán quen.
- Đứng cạnh nhưng không mời chào. Quan sát người ta cầm món nào lên trước, lật xem chỗ nào, đặt xuống ở bước nào.
- Khi có người dừng lại lâu, hỏi một câu mở: "Anh chị thấy món này nếu có gì nên khác thì là gì?"
- Ghi nguyên văn nhận xét, kể cả câu khó nghe. Đừng giải thích tại chỗ vì sao mình làm như thế.
- Về nhà, gom nhận xét theo mẫu: điều nhiều người nói giống nhau, điều chỉ một người nói, điều mình không đồng ý nhưng nên kiểm thêm.
Bước này khác với chuyện bán thử để xem có lời hay không, vốn đã được bàn ở các trang về kinh doanh nhỏ ít vốn. Ở đây mục đích là học: nghe người ngoài nhìn món hàng của mình bằng mắt nào, trước khi mình đã quá gắn bó với nó.
Bảng tự kiểm: điều mình tin về món hàng và cách kiểm lại
Người làm đồ thủ công hay mang theo vài niềm tin chưa kiểm. Bảng dưới giúp tách cái mình tin ra khỏi cái mình đã biết:
| Điều mình đang tin | Cách kiểm lại | Dấu hiệu mình đang tự an ủi |
|---|---|---|
| "Hàng làm tay thì khách chịu trả cao hơn" | Hỏi người mua thật vì sao họ chọn món làm tay | Chỉ dẫn lời của người quen làm bằng chứng |
| "Mẫu này độc, chưa ai có" | Tìm thử ở chợ, ở các tiệm cùng loại | Không muốn tìm vì sợ thấy mẫu giống |
| "Làm nhanh hơn khi quen tay" | Bấm giờ mười món liên tiếp | Chỉ ước lượng, chưa bao giờ đo |
| "Bạn bè đều khen thì người ngoài cũng thích" | Đem ra chỗ không ai quen mình | Né những nơi có thể bị chê |
| "Bán được ít cũng được, mình làm vì đam mê" | Tính số món tối thiểu để đủ chi phí (ví dụ giả định) | Không muốn tính vì sợ con số |
Cột cuối là phần khó đọc nhất vì nó nói về mình. Không cần trả lời cho ai, chỉ cần thành thật với chính mình. Nếu nhiều dòng ở cột cuối đúng với mình, đó không phải lý do để bỏ, mà là lý do để kiểm thêm vài tuần.
Tình huống: người làm đồ da và lời chê về mép ví (nhân vật giả định)
Anh Tuấn làm ví da ở nhà được hai năm, bạn bè đặt mua liên tục, ai cũng khen (nhân vật giả định). Anh định thuê một gian nhỏ để mở tiệm. Trước khi ký hợp đồng thuê, anh đem ba mươi chiếc ví ra một phiên chợ đồ thủ công cuối tuần và chỉ đứng quan sát. Nhiều người cầm lên, khen màu, rồi miết tay dọc mép ví và đặt xuống.
Một người làm da lâu năm ở gian bên cạnh nói thẳng: mép ví chưa được mài và đánh sáp kỹ, cầm lên thấy ráp, người mua quen đồ da sẽ nhận ra ngay. Bạn bè anh Tuấn chưa từng nói điều này, có lẽ vì không để ý hoặc vì ngại. Anh xin sang gian bên học cách xử lý mép trong vài buổi, chấp nhận làm chậm hơn và tốn thêm công.
Anh lùi ngày mở tiệm thêm mấy tháng để làm lại mẫu. Câu chuyện không nhằm nói rằng sau đó tiệm đông khách. Điều đáng ghi là anh đã nghe được lời chê trước khi bỏ tiền thuê mặt bằng, và nghe từ đúng người có con mắt nghề. Nếu chỉ dựa vào lời khen của người quen, anh đã mở tiệm với một lỗi mà mình không biết.
Khi nào nên học thêm thay vì mở tiệm ngay
Có vài dấu hiệu cho thấy nên học thêm một thời gian. Thứ nhất, chưa làm được mười món cùng mẫu đều tay. Thứ hai, chưa tính được giá thành thật mà không bỏ sót giờ công. Thứ ba, nhận xét của người lạ khác hẳn lời khen của người quen nhưng mình vẫn muốn tin người quen hơn. Thứ tư, chưa từng hỏi một người đã mở tiệm thủ công xem năm đầu của họ ra sao.
Học thêm không có nghĩa là đứng yên. Có thể tiếp tục làm và bán nhỏ cho người quen, nhận đơn đặt theo sức, ký gửi ở một vài nơi, trong khi vẫn đi học tay nghề và nghe nhận xét. Khi nào các dấu hiệu trên thưa dần thì việc mở tiệm sẽ đứng trên những điều đã biết thay vì những điều đang hy vọng. Còn chuyện quyết định mở hay không, tính vốn ra sao, thuộc về phần kế hoạch mà mỗi người phải tự cân nhắc với hoàn cảnh của mình.
Một điều nữa đáng nhớ: người cầu thị không chờ đến lúc hoàn hảo mới bắt đầu, nhưng cũng không bỏ qua những lời chê đã nghe thấy. Lời chê đã nghe mà chưa sửa sẽ quay lại, lần này từ khách đã trả tiền.
Câu hỏi thường gặp
Có cần học nghề bài bản không hay tự học qua video là đủ?
Video đủ để bắt đầu thao tác, nhưng thiếu người chỉ lỗi mình không tự thấy. Nếu không theo học ở xưởng được, nên có ít nhất một người làm nghề lâu năm xem sản phẩm định kỳ và nhận xét thẳng. Phần nhịp làm và cách xử lý món hỏng thường chỉ học được khi đứng cạnh người làm nghề.
Người đi trước không muốn chia sẻ thì làm sao?
Đó là quyền của họ, không nên ép. Có thể hỏi người khác, hoặc đề nghị đổi lại bằng công phụ việc. Nhiều người ngại chia sẻ vì từng bị người học sao chép mẫu rồi bán rẻ hơn. Hứa và giữ lời không làm y hệt mẫu của họ là cách tạo lòng tin.
Đem hàng ra chợ bị chê nhiều quá thì có nên bỏ ý định không?
Chưa cần bỏ. Gom lời chê theo nhóm và xem nhóm nào sửa được bằng tay nghề, nhóm nào là chuyện sở thích. Nếu lời chê tập trung vào kỹ thuật, đó là bài học nên học thêm. Nếu người ta khen kỹ thuật nhưng không ai cần món đó, cần nghĩ lại về người mua.
Bạn bè khen mà người lạ chê thì nên tin ai?
Cả hai đều nói thật theo cách của mình: bạn bè thấy công sức và tấm lòng, người lạ thấy món hàng. Khi bán, người trả tiền phần lớn là người lạ, nên nhận xét của họ cần được cân nặng hơn khi quyết định sửa sản phẩm.
Làm sao biết mình đã đủ tay nghề để bán?
Một cách kiểm là làm liên tục mười món cùng mẫu rồi nhờ người trong nghề chọn ra món lệch. Nếu không còn món nào bị chỉ ra lỗi rõ, và người lạ cầm lên không chê về kỹ thuật, tay nghề đã đến mức có thể bán, dù vẫn còn nhiều thứ để học tiếp.