Học suốt đời là quan niệm cho rằng việc học diễn ra ở mọi giai đoạn của đời người và ở mọi nơi, không chỉ trong những năm ngồi ghế nhà trường. Học nấu một món mới ở tuổi năm mươi, học dùng điện thoại thông minh ở tuổi bảy mươi, học một nghề tay chân khi đã làm văn phòng hai mươi năm, học hiểu đứa con tuổi mới lớn, tất cả đều là học.
Ý tưởng này không mới, nhưng nó được đặt thành khung rõ ràng từ những năm 1970 qua các báo cáo của UNESCO. Bài này đi qua nguồn gốc của khái niệm, bốn trụ cột học tập hay được trích dẫn, những hiểu lầm phổ biến, rồi bàn điều học suốt đời đòi hỏi ở thái độ hơn là ở phương pháp. Các kỹ thuật tự học, như luyện truy xuất hay lập kế hoạch học, đã có bài chuyên sâu ở các trang tri thức khác; ở đây chỉ bàn chuyện vì sao và trong hoàn cảnh nào ta tiếp tục học.
Nguồn gốc: hai báo cáo của UNESCO
Năm 1972, một uỷ ban quốc tế do Edgar Faure, cựu thủ tướng Pháp, chủ trì đã trình UNESCO báo cáo mang tên Learning to Be, thường dịch là "Học để làm người" hay "Học để tồn tại". Báo cáo cho rằng giáo dục không nên bị giới hạn trong trường học và tuổi đi học, mà phải trở thành một quá trình kéo dài suốt đời, gắn với mọi môi trường sống. Ý tưởng về một "xã hội học tập", nơi mọi tổ chức và mọi người đều có thể là chỗ học, cũng được nêu rõ trong báo cáo này.
Năm 1996, một uỷ ban khác do Jacques Delors chủ trì công bố báo cáo Learning: The Treasure Within, bản tiếng Việt thường gọi là "Học tập: một kho báu tiềm ẩn". Báo cáo này đề xuất bốn trụ cột của giáo dục, và đến nay vẫn là phần được trích dẫn nhiều nhất khi nói về học suốt đời.
Ở Việt Nam, tinh thần này xuất hiện qua chủ trương xây dựng xã hội học tập và các hoạt động hưởng ứng học tập suốt đời ở nhiều địa phương, cùng với mạng lưới trung tâm học tập cộng đồng. Với một người bình thường, điều quan trọng không phải là thuộc các văn bản, mà là hiểu tinh thần chung: việc học không có ngày tốt nghiệp cuối cùng.
Bốn trụ cột học tập theo báo cáo Delors, dịch ra đời thường
Bốn trụ cột thường được trích dưới dạng bốn cụm động từ. Bảng dưới diễn giải từng trụ cột và cho ví dụ ở người trưởng thành:
| Trụ cột | Ý chính | Ví dụ ở người trưởng thành |
|---|---|---|
| Học để biết | Hiểu thế giới, giữ được sự tò mò và khả năng tự tìm hiểu | Đọc để hiểu vì sao giá điện tính theo bậc, tìm hiểu bệnh của cha mẹ trước khi đi khám cùng |
| Học để làm | Có kỹ năng làm được việc, ứng phó với tình huống mới | Học sửa vòi nước, học dùng phần mềm kế toán mới ở chỗ làm |
| Học để chung sống | Hiểu người khác, làm việc cùng nhau, xử lý khác biệt | Học cách nghe con tuổi mới lớn, học sống chung với gia đình bên vợ hay bên chồng |
| Học để làm người | Phát triển trọn vẹn con người mình: suy nghĩ độc lập, cảm xúc, trách nhiệm | Học chơi một nhạc cụ vì niềm vui, học nhìn lại mình sau một lần sai |
Bảng cho thấy học suốt đời rộng hơn nhiều so với "học thêm bằng cấp". Phần lớn những gì người trưởng thành học diễn ra ở trụ cột thứ ba và thứ tư, nơi không có lớp học hay chứng chỉ nào, nhưng lại quyết định nhiều nhất chất lượng đời sống.
Nhiều người chỉ nghĩ tới trụ cột thứ hai khi nói đến việc học sau khi ra trường, vì đó là phần gắn với công việc. Đó là phần quan trọng, nhưng nếu chỉ có phần đó, việc học dễ thành một nghĩa vụ mệt mỏi thay vì một phần tự nhiên của đời sống.
Những hiểu lầm hay gặp về học suốt đời
"Học suốt đời là đi học mãi không thôi." Không phải ngồi lớp mãi. Phần lớn việc học của người lớn diễn ra ngoài lớp học: qua công việc, qua trò chuyện, qua làm thử và sai. Lớp học chỉ là một trong nhiều cách.
"Đó là chuyện của người trẻ, người có tham vọng." Học suốt đời không gắn với tham vọng thăng tiến. Một bà cụ học gọi video để nói chuyện với cháu ở xa cũng đang học suốt đời, và việc học đó có thể quan trọng với bà hơn mọi chứng chỉ.
"Lớn tuổi rồi học không vào." Người lớn tuổi học khác người trẻ, không phải không học được. Các trang tri thức đã có bài về trí tuệ lỏng và trí tuệ kết tinh ở người trưởng thành; điểm chính là kinh nghiệm sống giúp người lớn học một số thứ tốt hơn người trẻ.
"Học suốt đời là để không bị đào thải." Lý do này có phần đúng với công việc, nhưng nếu chỉ học vì sợ, việc học sẽ mệt và dễ bỏ. Nhiều người tìm thấy lý do bền hơn ở sự tò mò, ở niềm vui làm được điều mới, ở việc hiểu người thân hơn.
"Phải có kế hoạch lớn mới gọi là học." Một điều nhỏ học được mỗi tuần, đều đặn nhiều năm, cộng lại là một khối hiểu biết lớn. Không cần kế hoạch hoành tráng để bắt đầu.
Học suốt đời đòi hỏi thái độ hơn là phương pháp
Khi nói tới học, người ta hay hỏi ngay "học thế nào cho hiệu quả". Câu hỏi đó có ích, và có nhiều nghiên cứu tốt về nó. Nhưng với người trưởng thành, rào cản lớn nhất thường không nằm ở phương pháp. Nó nằm ở những câu như "giờ này còn học làm gì", "học trước mặt người trẻ ngại lắm", "đã có bằng rồi", "bận quá". Những rào cản đó là chuyện thái độ và hoàn cảnh, và chúng chặn việc học trước khi phương pháp kịp có tác dụng. Một phương pháp tốt đến đâu cũng vô dụng với người không bắt đầu, hoặc bỏ sau buổi thứ hai vì ngại.
Thái độ của học suốt đời gần với tinh thần cầu thị: chịu ở vị trí người chưa biết, chịu sai, chịu hỏi, và thấy việc chưa biết là bình thường chứ không phải đáng xấu hổ. Người có tâm thế này học được ở mọi nơi: ở người thợ sửa điện đến nhà, ở đứa cháu chỉ cách dùng ứng dụng, ở một cuộc trò chuyện với người khác quan điểm.
Hoàn cảnh cũng quan trọng không kém. Một người mẹ có con nhỏ, một người làm ca đêm, một người chăm cha mẹ già, mỗi người có một khung thời gian và sức lực khác nhau để học. Học suốt đời không có nghĩa là ai cũng phải học như nhau, mà là ai cũng tìm được một cách học vừa với hoàn cảnh của mình ở từng giai đoạn. Các bài khác trong chuyên mục này đi vào từng hoàn cảnh cụ thể: khi bận đi làm và con nhỏ, khi về hưu, khi học nghề tay chân ở tuổi trung niên, khi học ngoại ngữ đã lớn.
Tự hỏi: mình đang học gì trong năm nay?
Một cách đơn giản để thấy học suốt đời trong đời mình là liệt kê theo bốn trụ cột. Đọc các câu hỏi dưới đây và trả lời trong đầu hoặc trên giấy:
- Trong năm qua, mình đã tìm hiểu kỹ điều gì chỉ vì tò mò, không vì ai yêu cầu?
- Mình đã học làm được việc gì mới bằng tay hay bằng công cụ, dù nhỏ?
- Mình đã hiểu thêm điều gì về một người thân, một đồng nghiệp, hay một nhóm người khác mình?
- Mình đã thay đổi cách nhìn về điều gì, nhờ một trải nghiệm hay một lần sai?
- Có điều gì mình muốn học từ lâu nhưng chưa bắt đầu? Điều gì đang chặn mình: thời gian, tiền, sự ngại, hay chưa biết bắt đầu từ đâu?
Nhiều người làm bài tự hỏi này và ngạc nhiên vì mình đã học nhiều hơn mình nghĩ, chỉ là không gọi nó là học. Nhận ra điều đó giúp bớt cảm giác "mình dừng học lâu rồi", và giúp thấy rõ chỗ trống thật sự.
Câu hỏi cuối là câu đáng giữ lại. Nếu điều chặn bạn là sự ngại, các bài về ngại học lại khi có tuổi và học ngoại ngữ khi đã lớn trong chuyên mục này có thể giúp. Nếu là thời gian, bài về học khi bận đi làm, con nhỏ đưa ra cách chọn một thứ thật nhỏ.
Học suốt đời không hứa hẹn gì ngoài chính việc học
Có rất nhiều lời quảng cáo gắn học với thành công: học khoá này để thăng tiến, học kỹ năng kia để tăng thu nhập. Học có thể góp phần vào những điều đó, nhưng không có gì bảo đảm. Nếu việc học chỉ được đo bằng kết quả bên ngoài, ta dễ bỏ cuộc khi kết quả không đến nhanh, và dễ bị dẫn tới những khoá học hứa nhiều mà dạy ít.
Lý do bền hơn để học suốt đời nằm ở chính trải nghiệm học: thấy mình hiểu thêm một điều, làm được một việc trước đây không làm được, trò chuyện được với người mà trước đây mình không hiểu. Báo cáo Delors đặt trụ cột "học để làm người" ngang hàng với các trụ cột khác chính là để nhắc rằng học không chỉ là công cụ cho việc khác.
Với tinh thần cầu thị, học suốt đời còn là một cách giữ đầu óc mở. Người còn học thì còn gặp điều mới, còn có lúc phát hiện mình sai, còn có dịp đổi ý. Người ngừng học thì thế giới quan dừng lại ở thời điểm ngừng, trong khi thế giới vẫn đi tiếp. Khoảng cách đó, theo năm tháng, là thứ làm nhiều người thấy lạc lõng ở tuổi già hơn bất cứ điều gì.
Câu hỏi thường gặp
Học suốt đời có phải là phải học thêm bằng cấp không?
Không. Bằng cấp chỉ là một phần nhỏ của học suốt đời. Phần lớn việc học của người trưởng thành diễn ra qua công việc, đời sống gia đình, sở thích và trò chuyện, không có chứng chỉ nào. Học thêm bằng cấp có ích khi công việc cần, nhưng không phải là điều kiện để gọi là học suốt đời.
Bốn trụ cột học tập có phải chỉ dành cho học sinh không?
Báo cáo Delors viết về giáo dục nói chung, kể cả người lớn. Với người trưởng thành, hai trụ cột "học để chung sống" và "học để làm người" thường còn quan trọng hơn, vì đó là những phần đời sống trưởng thành đòi hỏi liên tục mà nhà trường ít dạy.
Mỗi ngày nên dành bao nhiêu thời gian cho việc học?
Không có con số chung. Với người bận, mười lăm phút mỗi ngày hoặc một buổi mỗi tuần, đều đặn trong thời gian dài, thường đi được xa hơn những đợt học dồn rồi bỏ. Quan trọng là chọn khối lượng vừa với hoàn cảnh, để việc học không trở thành gánh nặng.
Ở Việt Nam người lớn có thể học ở đâu ngoài trường lớp chính quy?
Có nhiều nơi: trung tâm học tập cộng đồng ở phường xã, thư viện, các câu lạc bộ sở thích, lớp học của hội người cao tuổi, hội phụ nữ, các khoá ngắn hạn của trung tâm nghề. Ngoài ra là học qua người làm nghề, qua sách, qua các nguồn học mở trên mạng.
Học suốt đời có liên quan gì tới tinh thần cầu thị?
Cầu thị là thái độ tìm cái đúng, chịu nghe và sửa. Học suốt đời là thái độ đó kéo dài theo thời gian: không coi mình đã học xong, không ngại làm người mới ở tuổi nào. Thiếu tinh thần cầu thị, việc học dễ chỉ còn là tích luỹ chứng chỉ mà không thay đổi cách nghĩ.