Khi đang đi làm và có con nhỏ, cách học bền nhất thường là chọn một thứ thật nhỏ, vừa với sức và thời gian của giai đoạn này, và chấp nhận rằng việc học sẽ chậm hơn những giai đoạn khác. Đây không phải là thua kém, mà là học theo mùa của đời: có mùa gieo nhiều, có mùa chỉ giữ cho đất khỏi khô.
Rất nhiều lời khuyên về học tập được viết cho người có thời gian: mỗi ngày một giờ, mỗi tuần một cuốn sách, mỗi năm một khoá học. Với người làm tám tiếng, về nhà nấu cơm, tắm con, dỗ con ngủ, những lời khuyên đó chỉ làm tăng cảm giác tội lỗi. Bài này bàn chuyện học từ phía hoàn cảnh thật: nhìn nhận giai đoạn, chọn cái gì để học, học ở đâu trong khe hở của ngày, và khi nào nên tạm dừng mà không tự trách. Các kỹ thuật quản lý thời gian và giữ tập trung có bài riêng ở những trang chuyên về chủ đề đó.
Nhìn việc học theo mùa của đời
Đời người có những giai đoạn mà thời gian và sức lực dành cho bản thân rất khác nhau. Thời sinh viên có nhiều thời gian nhưng ít tiền; thời mới đi làm có chút thời gian, chút tiền; thời con nhỏ thì thời gian cho bản thân gần như không còn. Thời con lớn, rồi về hưu, thời gian lại mở ra. Nếu đặt cùng một kỳ vọng học tập cho mọi giai đoạn, giai đoạn con nhỏ gần như lúc nào cũng thấy mình thất bại.
Nhìn theo mùa giúp đổi câu hỏi. Thay vì "sao mình không học được như hồi trước", câu hỏi trở thành "trong giai đoạn này, mình giữ được điều gì". Có thể chỉ là giữ thói quen đọc vài trang trước khi ngủ, giữ một kỹ năng khỏi mai một, hay học một điều rất nhỏ gắn với chính cuộc sống hiện tại, như cách nấu ăn dặm cho con hay cách sơ cứu khi trẻ bị hóc.
Điều quan trọng là giai đoạn này không kéo dài mãi. Con lớn dần, thời gian dần trở lại. Người giữ được một sợi chỉ học tập nhỏ qua giai đoạn bận nhất thường dễ quay lại học nhiều hơn khi có điều kiện, vì họ chưa bao giờ hoàn toàn rời việc học. Người buông hẳn thì lúc quay lại phải vượt qua cả sự ngại lẫn sự lạ lẫm.
Chọn gì để học trong giai đoạn bận: ba loại và ví dụ
Không phải mọi thứ đều hợp với giai đoạn ít thời gian. Ba loại sau thường hợp hơn cả:
| Loại | Đặc điểm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Học gắn với chính cuộc sống hiện tại | Dùng được ngay, không cần thêm thời gian riêng | Cách nói chuyện với trẻ hai tuổi, dinh dưỡng cho trẻ, sơ cứu cơ bản, nấu nhanh mà đủ chất |
| Học chia nhỏ được | Mỗi lần vài phút, ngắt quãng cũng không sao | Từ vựng ngoại ngữ, đọc vài trang sách, nghe một đoạn sách nói khi đi đường |
| Học giữ cho kỹ năng khỏi mai một | Không cần tiến bộ, chỉ cần giữ | Đàn một bài quen mỗi tuần, viết vài dòng nhật ký, giải một bài toán nhỏ |
| Nên tạm hoãn | Cần khối thời gian dài, liên tục, hoặc nhiều tiền | Một văn bằng mới, một kỹ năng phức tạp cần luyện mỗi ngày hàng giờ |
Dòng cuối không có nghĩa là không bao giờ học những thứ đó, mà là giai đoạn này có thể chưa phải lúc. Nếu công việc bắt buộc, cần tính kỹ với gia đình về người chia việc nhà, thay vì cố gồng một mình.
Loại đầu tiên hay bị bỏ qua vì không giống "học": đọc về cách trẻ phát triển ngôn ngữ thì có vẻ là việc làm cha mẹ, không phải việc học. Nhưng đó chính là học, và là thứ học được dùng ngay mỗi ngày.
Tìm khe hở trong ngày, không cố tạo ra khối giờ
Thời gian đi đường. Nếu đi xe buýt hay có người chở, đó là khoảng thời gian nghe hoặc đọc. Nếu tự lái xe máy thì không nên đọc hay nhìn điện thoại; chỉ nghe nếu thật sự an toàn, còn không thì để đầu óc nghỉ.
Lúc chờ. Chờ con tan học, chờ ở phòng khám, chờ nồi cơm chín. Mấy phút này cộng lại mỗi ngày có thể đáng kể. Một cuốn sách mỏng trong túi hay vài từ vựng ghi sẵn là đủ.
Lúc làm việc tay chân lặp lại. Phơi đồ, rửa bát, nhặt rau có thể đi kèm việc nghe. Không phải ai cũng hợp với việc này; có người cần những phút đó để nghỉ ngơi đầu óc, và điều đó cũng chính đáng.
Học cùng con. Đọc sách cho con nghe, cùng con học một bài hát tiếng Anh, cùng con trồng một chậu cây. Mình học, con học, và đó cũng là thời gian bên nhau. Có bài riêng về học cùng con trong chuyên mục này.
Mười lăm phút trước khi ngủ. Với nhiều người, đây là khoảng duy nhất trong ngày thuộc về mình. Nhưng nếu quá mệt, ngủ sớm là lựa chọn đúng hơn. Thiếu ngủ kéo dài không giúp học tốt hơn mà còn làm mọi việc khác tệ đi.
Bỏ cảm giác tội lỗi vì học chậm
Nhiều cha mẹ trẻ mang cảm giác tội lỗi kép: thấy mình chưa đủ tốt với con, và thấy mình bỏ bê bản thân, không học hành gì. Mạng xã hội làm điều này nặng thêm khi ai cũng có vẻ vừa nuôi con khéo, vừa học thêm bằng, vừa đọc nhiều sách. Phần lớn những hình ảnh đó không cho thấy người giúp việc, ông bà phụ giúp, hay những đêm thức trắng không ai chụp lại.
Một cách nhìn công bằng hơn: trong giai đoạn này, bạn đang học rất nhiều, chỉ là không gọi nó là học. Học hiểu một đứa trẻ từ lúc chưa biết nói đến lúc biết cãi, học chia việc với bạn đời, học xoay xở khi con ốm mà công việc vẫn chạy. Đây là những bài học khó và quan trọng, thuộc về trụ cột "học để chung sống" và "học để làm người" mà các báo cáo giáo dục quốc tế vẫn nhắc.
Nếu cảm giác tội lỗi, mệt mỏi, buồn chán kéo dài nhiều tuần, đi kèm mất ngủ hay mất hứng thú với mọi thứ, đặc biệt sau sinh, đó có thể không còn là chuyện học hay không học, mà là dấu hiệu cần được hỗ trợ. Nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý là bước nên làm, và không có gì phải ngại.
Câu tự hỏi khi muốn bắt đầu học một điều trong giai đoạn bận
Trước khi đăng ký một khoá học hay mua một chồng sách, dành năm phút trả lời các câu hỏi sau:
- Điều này mình muốn học vì nó có ích cho giai đoạn hiện tại, vì nó là mong muốn lâu dài, hay vì thấy người khác học?
- Mình có thể dành cho nó bao nhiêu phút mỗi tuần một cách thực tế, không phải trong tuần lý tưởng mà trong tuần bình thường có con ốm, có việc gấp?
- Nếu bị gián đoạn hai tuần, mình có quay lại được không, hay phải bắt đầu lại từ đầu?
- Có ai trong nhà cần biết để hỗ trợ không, ví dụ trông con một buổi mỗi tuần?
- Nếu ba tháng sau mình chỉ học được một nửa so với dự định, mình có thấy ổn không?
Câu cuối là câu quyết định. Nếu chỉ có thể chấp nhận kết quả đầy đủ, có lẽ chưa phải lúc. Nếu một nửa vẫn là điều đáng có, hãy bắt đầu với kỳ vọng một nửa đó. Học chậm mà không bỏ thường đi xa hơn học nhanh rồi bỏ.
Một tình huống giả định: chị Hà, 33 tuổi, kế toán, con hai tuổi. Chị muốn học lại tiếng Anh nhưng đã hai lần đăng ký lớp buổi tối rồi bỏ giữa chừng. Lần này chị chọn học mười phút buổi trưa ở chỗ làm, ba buổi một tuần, với mục tiêu chỉ là đọc hiểu email công việc. Sáu tháng sau chị chưa nói giỏi, nhưng lần đầu tiên chị không bỏ.
Học từ chính những việc đang làm mỗi ngày
Một cách khác để nhìn chuyện học trong giai đoạn bận là thôi tách việc học ra khỏi đời sống. Thay vì cố tìm một giờ riêng để học điều gì đó xa xôi, hãy biến chính những việc đang làm thành chỗ học. Đi làm, có thể chọn học kỹ một phần mềm mình dùng hằng ngày mà trước giờ chỉ biết vài nút. Nấu ăn, có thể học vì sao món này phải chần trước, món kia phải ướp lâu, thay vì chỉ làm theo thói quen. Chăm con, có thể đọc thêm về một giai đoạn phát triển của trẻ đúng lúc con đang ở giai đoạn đó.
Kiểu học này có hai cái lợi. Thứ nhất, nó không đòi thêm thời gian, chỉ đòi thêm sự chú ý. Thứ hai, điều học được dùng ngay, nên nhớ lâu hơn và thấy có ích ngay, khác với những bài học xa xôi dễ bỏ dở. Nhiều người sau giai đoạn con nhỏ nhìn lại mới thấy mình đã học được rất nhiều về dinh dưỡng, về sơ cứu, về tâm lý trẻ em, về sắp xếp việc nhà, chỉ vì phải học.
Điều kiện duy nhất là thái độ: coi những việc hằng ngày là thứ có thể hiểu sâu hơn, chứ không chỉ là việc phải làm cho xong. Một câu tự hỏi nhỏ, như "vì sao lại thế nhỉ", mỗi ngày một lần, là đủ để biến một ngày bận rộn thành một ngày có học. Đó cũng chính là tinh thần cầu thị trong đời thường: tìm cái đúng ngay ở chỗ mình đang đứng. Khi con lớn hơn và thời gian rộng ra, những hiểu biết nhỏ tích luỹ được trong giai đoạn này thường trở thành nền cho những việc học lớn hơn sau đó.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đăng ký một khoá học dài khi con còn nhỏ không?
Có thể, nếu có người chia việc nhà, công việc không quá căng và bạn thật sự cần khoá học đó. Nên tính trước những tuần con ốm, công việc gấp, và hỏi khoá học có cho bảo lưu không. Nếu không chắc, bắt đầu với một khoá ngắn để thử nhịp trước.
Bạn đời không ủng hộ việc mình đi học thì làm thế nào?
Nói rõ vì sao điều đó quan trọng với mình và đề nghị cụ thể cách chia lại việc nhà trong những buổi học. Nhiều khi sự phản đối đến từ lo lắng về việc nhà và con cái hơn là phản đối chuyện học. Khi có kế hoạch cụ thể, cuộc nói chuyện dễ đi tới thoả thuận hơn.
Học qua điện thoại có hiệu quả không khi cứ bị ngắt quãng?
Với những thứ chia nhỏ được như từ vựng, đọc ngắn, nghe, học qua điện thoại khá hợp. Với những thứ cần suy nghĩ sâu, ngắt quãng liên tục làm hiệu quả giảm nhiều. Chọn đúng loại nội dung cho đúng hoàn cảnh quan trọng hơn chọn ứng dụng.
Cả hai vợ chồng đều muốn học thì chia thời gian thế nào?
Có thể luân phiên: người này học buổi tối thứ hai, người kia thứ tư, người còn lại trông con. Hoặc một người học trước một giai đoạn, người kia học sau. Quan trọng là cả hai nói chuyện thẳng thắn và thấy cách chia công bằng.
Mình bỏ học giữa chừng nhiều lần, có phải mình thiếu ý chí không?
Không hẳn. Nhiều khi bỏ giữa chừng vì kế hoạch quá lớn so với hoàn cảnh, không phải vì thiếu ý chí. Thử giảm kế hoạch xuống còn một phần ba, chọn thứ thật nhỏ, và xem có giữ được không. Nếu giữ được, vấn đề là kế hoạch, không phải bạn.