Lời góp ý từ người ít tuổi, ít kinh nghiệm hơn có giá trị riêng: họ nhìn mình bằng con mắt chưa quen, nên thấy những thói quen mà người cùng thế hệ, cùng nghề đã coi là bình thường. Cái khó là ở phía người nhận: tuổi tác và kinh nghiệm tạo ra một phản xạ gạt đi trước khi nghe, gói trong câu quen thuộc "trứng đòi khôn hơn vịt".
Bài này nói về lúc mình là người lớn hơn, có kinh nghiệm hơn, và được người trẻ hơn góp ý: con cái, học trò, người mới vào nghề, khách trẻ. Tình huống làm việc dưới quyền một cấp trên trẻ tuổi và việc chủ động học từ người trẻ có bài riêng ở các danh mục khác của trang; ở đây chỉ bàn lúc lời góp ý đã được nói ra.
Vì sao lời của người ít tuổi khó nghe
Trong văn hoá coi trọng thứ bậc tuổi tác, người lớn được kỳ vọng là người chỉ bảo, người nhỏ là người nghe. Khi trật tự đó đảo ngược, dù chỉ trong một câu nói, người lớn thường cảm thấy vị trí của mình bị thách thức. Cảm giác này xuất hiện cả khi người góp ý rất lễ phép.
Kinh nghiệm cũng làm việc nghe khó hơn theo một cách khác. Người đã làm một việc hai mươi năm có rất nhiều bằng chứng rằng cách của mình chạy được. Lời góp ý của người mới, chưa có bằng chứng tương tự, dễ bị coi là lý thuyết suông. Điều này đúng một phần: người mới có thể thiếu hiểu biết về những tình huống mà chỉ kinh nghiệm mới dạy được. Nhưng nó cũng che mất khả năng là hoàn cảnh đã thay đổi và kinh nghiệm cũ không còn đủ.
Còn một lý do ít ai nói: nhận người trẻ hơn đúng đôi khi đồng nghĩa với nhận mình đã làm sai trong nhiều năm. Một người mẹ nghe con gái nói rằng cách mẹ quát em trai làm em sợ, phải đối diện với hàng trăm lần quát trước đó. Gạt lời con đi dễ hơn nhiều so với nhìn lại tất cả những lần ấy.
Nhận ra ba lý do này không làm chúng biến mất, nhưng giúp mình biết rằng khi thấy khó chịu với lời góp ý của người trẻ, cơn khó chịu đó có thể đến từ vị trí, từ kinh nghiệm, hay từ nỗi tiếc, chứ không nhất thiết từ việc lời góp ý sai.
Người ít tuổi, người mới thường thấy được gì
Những thứ đã thành "bình thường" với mình. Người mới vào xưởng hỏi "sao bình chữa cháy để sau đống hàng" là đang nhìn bằng con mắt chưa quen. Người đã làm lâu thì không còn thấy đống hàng đó nữa.
Những thay đổi bên ngoài. Con cái biết cách khách hàng trẻ tìm quán ăn, cách bạn bè chúng nói chuyện, những thứ mà người lớn không tiếp xúc hằng ngày. Lời góp ý của chúng thường là thông tin về một thế giới mình chỉ nhìn từ xa.
Cảm giác của người ở vị trí dưới. Học trò biết thầy giảng chỗ nào khó hiểu; nhân viên mới biết hướng dẫn chỗ nào thiếu; con cái biết bố mẹ nói câu nào làm chúng tổn thương. Đây là thông tin mà người ở trên khó có được bằng cách khác.
Công cụ, cách làm mới. Không phải cái mới nào cũng tốt hơn, nhưng người trẻ thường biết những lựa chọn mà người lớn chưa biết là có. Biết có lựa chọn thì mới chọn được, kể cả khi cuối cùng vẫn giữ cách cũ.
Câu hỏi "tại sao" mà người cũ đã quên. Người mới hỏi "tại sao phải làm bước này" đôi khi làm lộ ra rằng bước đó có từ một lý do đã không còn, và mọi người vẫn làm chỉ vì quen.
Khi nào kinh nghiệm thắng, khi nào góc nhìn mới thắng
Cầu thị không có nghĩa là người trẻ luôn đúng. Bảng dưới gợi ý cách cân, dựa trên bản chất của vấn đề chứ không dựa trên tuổi người nói:
| Kiểu vấn đề | Kinh nghiệm thường đáng tin hơn khi… | Góc nhìn mới thường đáng nghe hơn khi… |
|---|---|---|
| Kỹ thuật, tay nghề | Việc ít thay đổi qua thời gian, cần cảm giác tay | Vật liệu, máy móc, quy chuẩn đã đổi |
| Ứng xử với khách | Khách quen, cùng thế hệ với mình | Khách mới, trẻ hơn, mua theo cách khác |
| Nuôi dạy con | Chuyện ăn uống, sinh hoạt cơ bản đã kiểm chứng | Chuyện cảm xúc, trường học, mạng xã hội mà mình không trải qua |
| Quy trình làm việc | Quy trình có lý do an toàn, pháp lý | Quy trình chỉ vì "xưa nay vẫn vậy" |
| Cách nói, cách cư xử | Lễ nghi trong họ hàng, cộng đồng quen thuộc | Cách nói làm người trẻ thấy bị coi thường |
Cột giữa và cột phải không loại trừ nhau. Một chuyện có thể có phần kinh nghiệm đúng, phần góc nhìn mới đúng. Mục đích của bảng là giúp mình hỏi đúng câu: vấn đề này thuộc kiểu nào, thay vì hỏi người nói bao nhiêu tuổi.
Bốn việc nên làm khi người trẻ hơn góp ý
Những việc dưới đây giúp mình nghe được lời góp ý mà không cảm thấy mất vị trí:
- Cảm ơn trước, đánh giá sau. Người trẻ thường phải lấy can đảm để góp ý người lớn hơn. Một câu "cảm ơn con đã nói" ghi nhận sự can đảm đó, kể cả khi mình chưa biết lời góp ý đúng hay sai.
- Hỏi về điều họ thấy. "Con thấy lúc nào, như thế nào?" Câu hỏi này cho người trẻ biết mình thật sự muốn nghe, và cho mình thông tin cụ thể để đánh giá.
- Chia sẻ lý do của mình nếu không đồng ý. Người trẻ không biết những gì kinh nghiệm đã dạy mình. Giải thích lý do là cơ hội để cả hai học: họ học được điều mình biết, mình kiểm lại xem lý do đó còn đúng không.
- Báo lại nếu mình đã đổi. "Hôm trước con nói đúng, bố đã thử." Với người trẻ, câu này có giá trị rất lớn: nó dạy họ rằng nói thật với người lớn là có ích.
Bước ba thường bị bỏ qua vì người lớn quen nói "cứ làm theo đi, rồi sẽ hiểu". Câu đó có thể đúng, nhưng nó đóng cửa cho khả năng chính mình đang sai. Giải thích lý do đặt lý do đó lên bàn để được kiểm, và đó chính là tinh thần cầu thị.
Nếu lời góp ý của người trẻ được nói thiếu lễ độ, có thể góp ý lại về cách nói, nhưng nên tách riêng: nghe nội dung trước, rồi mới nói về cách nói. Đảo thứ tự này thì nội dung thường bị bỏ qua.
Tình huống điển hình: thầy Đức và cậu học trò lớp mười một
Tình huống giả định. Thầy Đức dạy toán hai mươi lăm năm. Sau một tiết, một học trò lớp mười một ở lại nói: "Thầy ơi, em thấy thầy chỉ gọi mấy bạn giỏi lên bảng, mấy bạn yếu như em không bao giờ được gọi nên không dám hỏi." Phản xạ đầu tiên của thầy là giải thích: gọi bạn giỏi để cả lớp thấy cách làm đúng, đỡ mất thời gian.
Thầy dừng lại, hỏi: "Em thấy vậy từ bao giờ? Các bạn khác có thấy vậy không?" Cậu học trò kể vài lần cụ thể, và nói thêm là mấy bạn cùng bàn cũng nghĩ vậy. Tối đó, thầy nhìn lại sổ ghi chép: trong một tháng, đúng là gần như chỉ có năm sáu em được gọi lên bảng.
Thầy không bỏ cách gọi bạn giỏi lên làm mẫu, vì nó có lý do. Nhưng thầy thêm một việc: mỗi tiết gọi thêm hai em chưa được gọi, cho làm một phần bài dễ hơn, và khen cách các em suy nghĩ chứ không chỉ khen đáp số. Tuần sau, thầy nói với cậu học trò: "Hôm trước em nói đúng, thầy đang thử cách khác." Cậu học trò ấy từ đó hay hỏi bài hơn hẳn.
Điều đáng chú ý trong tình huống này là thầy đã giữ cả hai: lý do sư phạm từ kinh nghiệm của mình, và góc nhìn của học trò về cảm giác bị bỏ rơi. Không cần chọn một bên.
Khi người góp ý là con mình
Con cái góp ý cho bố mẹ là trường hợp đặc biệt khó, vì nó chạm vào cả thứ bậc tuổi tác lẫn hình ảnh làm cha mẹ. Nhiều bố mẹ phản ứng bằng câu "bố mẹ nuôi con lớn chừng này" hay "đến lượt con dạy bố mẹ à", và cuộc nói chuyện kết thúc ở đó.
Điều cần nhớ là đứa con dám góp ý thường là đứa con tin bố mẹ đủ để nói thật. Đứa con không bao giờ góp ý có thể là đứa con đã học được rằng nói thật với bố mẹ là vô ích hoặc nguy hiểm. Phản ứng của mình hôm nay quyết định con có tiếp tục nói thật không, nhất là khi con bước vào tuổi mới lớn và những chuyện quan trọng hơn bắt đầu xuất hiện.
Nghe con không có nghĩa là bỏ quyền làm cha mẹ. Bố mẹ vẫn là người quyết định nhiều chuyện trong nhà. Nhưng vẫn nói được: "Bố nghe rồi. Chuyện này bố vẫn quyết thế này vì…, nhưng bố sẽ để ý điều con nói." Câu đó vừa giữ được vai trò, vừa cho con thấy lời của con có sức nặng. Phần cha mẹ nghe con tuổi mới lớn có bài riêng ở danh mục cầu thị trong gia đình.
Một điều nhỏ mà nhiều bố mẹ quên: con quan sát cách bố mẹ nhận góp ý từ người khác, như từ ông bà, từ thầy cô, từ hàng xóm. Nếu con thấy bố mẹ gạt phắt mọi lời góp ý từ bên ngoài, con sẽ hiểu rằng góp ý cho bố mẹ là vô ích, và sẽ không thử. Cách bố mẹ nghe người khác cũng là cách bố mẹ dạy con có nên nói thật với mình hay không.
Câu hỏi thường gặp
Có phải người trẻ luôn đúng vì họ hiểu cái mới hơn không?
Không. Người trẻ có góc nhìn mới nhưng có thể thiếu hiểu biết về những tình huống mà chỉ kinh nghiệm dạy được. Cầu thị là cân theo bản chất vấn đề, không theo tuổi người nói, ở cả hai chiều.
Làm sao để không mất uy tín khi nhận người trẻ hơn đúng?
Nhận một cách ngắn gọn, rõ ràng, không quá mức. "Con nói đúng, bố sẽ sửa" không làm mất uy tín; nó cho thấy mình đủ vững để thừa nhận. Điều làm mất uy tín về lâu dài là giữ một điều sai mà ai cũng thấy.
Nếu người trẻ góp ý với thái độ coi thường thì sao?
Vẫn nên tách nội dung khỏi thái độ. Nghe nội dung trước, kiểm xem có phần đúng không, rồi mới góp ý lại về thái độ, nói riêng và rõ ràng. Thái độ coi thường không làm nội dung đúng thành sai, cũng không làm nội dung sai thành đúng.
Câu trứng đòi khôn hơn vịt có còn đúng không?
Câu này đúng khi người trẻ nói về điều họ chưa trải qua. Nhưng dùng nó như một câu chặn mọi lời góp ý từ người trẻ thì trái với tinh thần "nói phải củ cải cũng nghe" mà chính truyền thống ấy đề cao. Nên cân theo nội dung, không theo tuổi.
Người mới vào nghề góp ý về quy trình thì nên xử lý thế nào?
Hỏi họ thấy chỗ nào chưa hợp lý, giải thích lý do của quy trình nếu có, và cùng xem lý do đó còn đúng không. Người mới thường thấy những bước thừa mà người cũ đã quen. Nếu quy trình có lý do an toàn hay pháp lý, giải thích rõ để họ hiểu.