Tấm bằng ghi nhận điều bạn đã học tới một thời điểm, theo một chương trình, được một nơi kiểm tra. Nó không ghi nhận điều bạn đang học, càng không ghi nhận điều bạn đã quên hay điều đã thay đổi từ ngày nhận bằng. Vì thế câu "đã có bằng rồi còn học gì" nhầm lẫn giữa một mốc trong quá khứ với năng lực ở hiện tại.
Bài này không chê bằng cấp. Bằng cấp có giá trị thật: nó cho thấy bạn đã đi qua một chương trình có hệ thống, và nhiều nghề không thể hành nghề nếu không có nó. Điều bài bàn là chỗ khác nhau giữa có bằng và học thật, vì sao người có bằng hay dừng học, những dấu hiệu kiến thức của mình đã cũ, và cách tự kiểm hiểu biết sau khi ra trường mà không cần thêm một tấm bằng nào.
Bằng cấp và học thật: đặt cạnh nhau
Hai thứ này hay bị coi là một, nhưng chúng trả lời những câu hỏi khác nhau:
| Câu hỏi | Bằng cấp trả lời | Học thật trả lời |
|---|---|---|
| Đã học gì? | Những môn trong chương trình, tới năm tốt nghiệp | Những gì mình hiểu và dùng được, tới hôm nay |
| Ai xác nhận? | Nhà trường, cơ quan cấp bằng | Kết quả việc mình làm, người làm cùng, chính mình khi tự kiểm |
| Có hết hạn không? | Thường không ghi hạn | Có: kiến thức không dùng thì quên, không cập nhật thì cũ |
| Đo cái gì? | Đã đạt yêu cầu tối thiểu của một chương trình | Mức hiểu và làm được trong tình huống thật |
| Dừng ở đâu? | Ở ngày nhận bằng | Không dừng, nếu mình còn học |
Dòng "có hết hạn không" là chỗ đáng nghĩ nhất. Một tấm bằng kỹ sư hai mươi năm trước vẫn còn nguyên giá trị pháp lý, nhưng phần kiến thức bên trong thì một số đã được thay bằng hiểu biết mới, một số đã bị quên vì không dùng. Nhiều nghề như y khoa, dược, kế toán, xây dựng đã có quy định về cập nhật kiến thức định kỳ chính vì hiểu điều này.
Học thật cũng rộng hơn bằng cấp ở chỗ nó gồm cả những thứ không chương trình nào dạy: cách làm việc với người khó tính, cách nhận ra mình sai, cách học một điều mới mà không ai hướng dẫn. Đây thường là những thứ quyết định nhiều nhất trong công việc và đời sống.
Vì sao người có bằng hay dừng học
Lý do đầu tiên là cảm giác đã "xong". Hệ thống giáo dục dạy ta rằng học có điểm kết thúc: hết lớp, hết kỳ, tốt nghiệp. Sau nhiều năm như vậy, nhận bằng giống như về đích. Không ai nói rõ rằng từ đó trở đi, việc học vẫn tiếp tục nhưng không còn ai sắp xếp cho mình nữa.
Lý do thứ hai là bằng cấp tạo ra một hình ảnh: người có bằng đại học, người có bằng thạc sĩ là người "có học". Hình ảnh này có lúc trở thành một lớp áo che mất việc mình đang thiếu hiểu biết ở chỗ nào. Hỏi một câu cơ bản, đi học một lớp ngắn, nhờ người không có bằng chỉ việc, tất cả đều có thể bị cảm nhận như hạ thấp tấm bằng của mình.
Lý do thứ ba là công việc hằng ngày ít đòi hỏi kiến thức mới. Phần lớn công việc lặp lại, và những gì đã học đủ để làm. Chỉ khi có thay đổi lớn, như quy định mới, công cụ mới, khách hàng mới, khoảng trống mới lộ ra. Lúc đó người đã dừng học lâu thường thấy khoảng cách lớn tới mức nản.
Tình huống giả định: anh Hưng, 45 tuổi, có bằng kỹ sư xây dựng, làm giám sát công trình nhà dân hơn mười năm. Một chủ nhà hỏi anh về một loại vật liệu cách nhiệt mới. Anh trả lời theo hiểu biết cũ rằng loại đó "không bền", và chủ nhà đưa ra thông tin kỹ thuật cho thấy nó đã được cải tiến nhiều. Anh không sai vì thiếu bằng, mà vì kiến thức của anh dừng ở thời điểm anh thôi theo dõi.
Dấu hiệu kiến thức của mình đã cũ
Mình thường nói "hồi trước học thì…". Nếu phần lớn căn cứ của mình bắt đầu bằng "hồi đi học", có thể mình chưa cập nhật lâu rồi. Không có nghĩa điều đó sai, nhưng đáng kiểm lại.
Người mới vào nghề dùng những từ mình không hiểu. Thuật ngữ mới xuất hiện thường là dấu hiệu có cách làm mới, quy định mới. Nghe mà không hiểu, rồi bỏ qua, là để lỡ một tín hiệu.
Khách hàng, học trò, con cái hỏi những câu mình không trả lời được. Những người xung quanh tiếp xúc với thông tin mới mỗi ngày. Khi câu hỏi của họ vượt ra ngoài hiểu biết của mình ngày một nhiều, đó là tín hiệu rõ.
Mình tự tin hơn trước, nhưng làm không tốt hơn trước. Kinh nghiệm làm ta tự tin, nhưng nếu kết quả không cải thiện qua nhiều năm, có thể ta đang lặp lại một năm kinh nghiệm hai mươi lần, thay vì có hai mươi năm kinh nghiệm.
Mình ngại đọc tài liệu chuyên môn mới. Cảm giác ngại khi phải đọc một tài liệu mới trong nghề có khi đến từ việc biết nó sẽ cho thấy mình đã cũ. Ngại càng lâu, khoảng cách càng lớn.
Tự kiểm hiểu biết sau khi ra trường, không cần thêm bằng
Có nhiều cách để biết mình đang đứng ở đâu mà không phải thi thêm. Vài cách làm được ngay:
- Liệt kê ba điều trong nghề đã thay đổi trong năm năm qua. Quy định, công cụ, vật liệu, cách khách hàng mua hàng. Nếu không kể ra được ba điều, có thể mình không theo dõi, chứ không phải nghề không thay đổi.
- Giải thích một khái niệm cốt lõi trong nghề cho người ngoài. Làm như phép thử tự giải thích: chỗ nào mình ngắc ngứ là chỗ mình chỉ nhớ tên chứ không còn hiểu.
- Hỏi một người mới tốt nghiệp gần đây họ học gì. Không để so ai giỏi hơn, mà để biết chương trình đã thay đổi thế nào so với thời mình học.
- Đọc một tài liệu chuyên môn mới mỗi tháng. Một bài, một chương, một hướng dẫn mới của cơ quan chuyên môn. Ghi lại một điều mình chưa biết.
- Nhìn lại một việc đã làm hỏng gần đây. Hỏi: mình hỏng vì thiếu kiến thức, thiếu kỹ năng, hay thiếu thông tin? Câu trả lời cho biết mình cần học loại gì.
Không bước nào ở trên cần tiền hay thời gian lớn. Điều chúng cần là sự sẵn lòng nhìn thấy khoảng trống, và đó là chỗ tinh thần cầu thị đi vào. Khi đã thấy khoảng trống cụ thể, việc chọn học gì, học ở đâu trở nên rõ hơn nhiều. Phương pháp tự học một lĩnh vực mới đã có bài chuyên sâu ở các trang tri thức; bài này dừng ở bước nhận ra cần học gì.
Học thật không đối lập với bằng cấp
Cần nói rõ để tránh hiểu lầm: học thật không có nghĩa là coi thường bằng cấp, và cũng không có nghĩa là ai không có bằng cũng giỏi như người có bằng. Bằng cấp đi kèm một quá trình đào tạo có hệ thống, có kiểm tra, có chuẩn đầu ra. Nhiều nghề liên quan sức khoẻ, an toàn, pháp lý thì bằng cấp và chứng chỉ hành nghề là bắt buộc, vì xã hội cần một cách để biết người làm nghề đã đạt mức tối thiểu.
Điều bài muốn nói là bằng cấp là điểm xuất phát, không phải điểm đến. Người có bằng mà tiếp tục học có một nền vững để học tiếp. Người có bằng mà dừng học thì nền đó dần mòn đi. Và người không có bằng mà học thật, chịu khó, cầu thị, vẫn có thể giỏi trong nhiều việc không đòi bằng cấp, dù họ cần cẩn thận ở những việc pháp luật yêu cầu chứng chỉ.
Cũng có trường hợp học thêm bằng là lựa chọn đúng: khi công việc mới đòi hỏi, khi muốn có hệ thống kiến thức thay vì học rời rạc, khi cần môi trường có thầy và bạn. Câu hỏi đặt ra không phải "có nên học thêm bằng không", mà là "mình cần học điều gì, và bằng cấp có phải cách tốt nhất để học điều đó không". Với nhiều thứ, câu trả lời là không cần bằng; với một số thứ, câu trả lời là cần.
Câu nói mẫu khi người có bằng muốn học từ người không có bằng
Một trong những rào cản khó nhất là học từ người "dưới" mình về bằng cấp: người thợ, người bán hàng, người làm nghề bằng kinh nghiệm. Vài câu giúp mở lời mà không ngượng:
- Với người thợ lâu năm: "Em học lý thuyết thì biết vậy, nhưng chưa làm thực tế bao giờ. Anh làm cho em xem một lần được không?"
- Với người làm nông: "Sách nói thế này, nhưng cô làm mấy chục năm, cô thấy thực tế có khác không?"
- Với đồng nghiệp trẻ không cùng chuyên ngành: "Chỗ này em không học trong trường, anh chỉ em cách anh làm với."
- Với người bán hàng: "Chị bán món này lâu rồi, khách hay hỏi gì mà người mới bán hay trả lời sai?"
Điểm chung của các câu này là thừa nhận thẳng rằng hai loại hiểu biết khác nhau: hiểu biết từ sách vở và hiểu biết từ tay làm. Cả hai đều có giá trị, và người học thật biết lấy cả hai.
Câu tục ngữ "học thầy không tày học bạn" nhắc rằng thầy không chỉ là người đứng trên bục. Với người trưởng thành, thầy có thể là bất kỳ ai đang biết điều mình chưa biết, bất kể tấm bằng trên tường nhà họ ghi gì.
Câu hỏi thường gặp
Có bằng đại học rồi có nên học thêm thạc sĩ không?
Tuỳ vào điều bạn cần học và công việc bạn làm. Nếu công việc đòi hỏi, hoặc bạn muốn có hệ thống kiến thức sâu trong một lĩnh vực, học thêm có thể hợp lý. Nếu chỉ vì muốn có thêm danh hiệu, nên cân nhắc thời gian và tiền bạc. Các trang về sự nghiệp có bài riêng về cách tự tính trước khi quyết định.
Kiến thức đại học bao lâu thì lỗi thời?
Không có con số chung; tuỳ ngành. Những nguyên lý cơ bản như toán, vật lý, ngôn ngữ thay đổi chậm. Những phần gắn với công nghệ, quy định, thị trường thay đổi nhanh hơn nhiều. Cách thực tế là tự hỏi trong nghề của mình, điều gì đã thay đổi trong năm năm qua.
Không có bằng cấp thì có nên tự ti khi học cùng người có bằng không?
Không cần. Trong một lớp học hay một nhóm học, điều quyết định là sự chịu khó và thái độ hỏi han, không phải tấm bằng đã có. Kinh nghiệm thực tế của bạn có thể là thứ người có bằng đang thiếu. Học cùng nhau là dịp để hai loại hiểu biết bổ sung cho nhau.
Làm sao thuyết phục người thân có bằng cấp cao chịu học thêm?
Ít khi thuyết phục được bằng lời khuyên trực tiếp. Hỏi họ về những thay đổi trong nghề, kể về điều mới mình vừa học và rủ cùng tìm hiểu, hoặc nhờ họ giải thích một điều mới, thường mở được cửa hơn. Người có học thường thích được hỏi hơn là bị khuyên.
Học qua mạng không có chứng chỉ thì có giá trị không?
Giá trị của việc học nằm ở chỗ bạn hiểu và làm được gì, không nằm ở tờ chứng chỉ. Học qua mạng có thể rất có giá trị nếu nguồn đáng tin và bạn thật sự áp dụng. Với những công việc đòi chứng chỉ chính thức, cần kiểm xem khoá học có được công nhận không.