Những lời góp ý về hơi thở, mùi cơ thể, giọng nói, cách ăn mặc thường khó nghe nhất vì chúng chạm vào thân thể và gây xấu hổ; nhưng nếu đó là điều mình sửa được và ảnh hưởng đến người xung quanh, thì người dám nói ra thường là người đã đắn đo rất lâu vì mình. Việc của người nhận là nghe đủ để biết điều gì có thể làm, và tách nó khỏi những lời chê ngoại hình không phải là góp ý.
Bài này phân biệt điều sửa được và điều không thuộc về góp ý, đưa câu đáp để giảm ngượng ngùng cho cả hai bên, nói về những trường hợp nên hỏi bác sĩ, và về ranh giới khi lời nói đã thành chê bai thân thể.
Vì sao loại góp ý này khó nghe đến vậy
Phần lớn góp ý nói về việc mình làm: cách nấu, cách nói, cách tính toán. Loại góp ý nhạy cảm nói về chính thân thể mình hoặc những thứ rất gần với nó. Cảm giác đầu tiên khi nghe thường không phải là "lời này sai" mà là xấu hổ: hoá ra người khác đã thấy, đã ngửi, đã nghe điều đó ở mình mà mình không biết, có khi từ lâu.
Xấu hổ khác với tự ái. Tự ái làm mình muốn cãi; xấu hổ làm mình muốn trốn. Người bị nhắc về hơi thở có thể không cãi một lời nào, nhưng sau đó tránh nói chuyện gần với mọi người, hoặc tránh luôn người đã nhắc. Phản ứng trốn tránh này cũng làm mất phần có ích của lời góp ý, chỉ theo cách lặng lẽ hơn.
Những điều này thường nằm đúng trong vùng mà cửa sổ Johari gọi là điểm mù: người khác biết, mình không biết. Mũi quen với mùi của chính mình; tai quen với giọng của chính mình. Vì vậy, lời góp ý về những điều này thường là cách duy nhất để mình biết.
Từ phía người nói, đây cũng là loại góp ý khó nói nhất. Người đã nói ra thường đã cân nhắc rất lâu, sợ làm mình buồn, sợ mất lòng. Nhớ điều đó giúp mình nghe lời góp ý như một sự quan tâm hơn là một sự chê bai.
Điều sửa được và điều không phải là góp ý
Không phải lời nào về thân thể cũng là góp ý cần nghe. Bảng dưới phân biệt dựa trên hai câu hỏi: mình có thể làm gì với nó không, và nó có ảnh hưởng đến người khác không:
| Nhóm | Ví dụ | Có thể làm gì | Có phải góp ý cần nghe? |
|---|---|---|---|
| Vệ sinh, sinh hoạt | Hơi thở, mùi mồ hôi, quần áo ám mùi | Thay đổi thói quen; hỏi nha sĩ, bác sĩ nếu kéo dài | Có, nếu ảnh hưởng người làm việc cùng |
| Cách nói, âm lượng | Nói quá to nơi công cộng, hay ngắt lời, nói tục | Để ý, tập dần | Có |
| Trang phục theo hoàn cảnh | Mặc không hợp quy định chỗ làm, đám tang, đám cưới | Hỏi rõ quy định, chuẩn bị trước | Có, nếu là quy định hay phong tục rõ ràng |
| Sở thích thẩm mỹ cá nhân | Kiểu tóc, màu áo người khác không thích | Không bắt buộc làm gì | Là ý kiến, không bắt buộc theo |
| Đặc điểm cơ thể | Chiều cao, màu da, cân nặng, nét mặt | Không phải chuyện góp ý | Không; nếu bị nhắc lặp lại là chê bai thân thể |
Dòng cuối cần nói rõ: lời nhận xét về đặc điểm cơ thể không phải là góp ý, kể cả khi được nói bằng giọng "vì thương". Cân nặng là chuyện sức khoẻ thì nên bàn với bác sĩ, theo chỉ số y tế, không phải theo lời nhận xét của người xung quanh.
Dòng thứ tư cũng quan trọng: rất nhiều "góp ý" về ngoại hình thật ra là sở thích của người nói. Nghe được, cân nhắc được, nhưng không có nghĩa vụ phải theo.
Câu đáp và việc nên làm khi bị nhắc chuyện nhạy cảm
Phần khó nhất là vài giây đầu tiên. Các bước dưới đây giúp qua được vài giây đó mà không trốn, không cãi:
- Cảm ơn ngắn gọn, không giải thích ngay. "Cảm ơn chị đã nói, em không để ý." Câu này giải toả ngượng ngùng cho cả hai.
- Hỏi một câu nếu cần thông tin: "Chị thấy vậy lâu chưa?" hoặc "Lúc nào thì rõ nhất?". Không cần hỏi nhiều.
- Không cần hứa trước mặt người nói. Đi về, xem xét, rồi tự quyết làm gì.
- Làm một việc cụ thể trong vài ngày, như đi khám răng, đổi cách giặt đồ, để ý âm lượng khi nói điện thoại.
- Không cần báo lại với chuyện quá riêng tư, nhưng giữ thái độ bình thường với người đã nói. Đừng tránh mặt họ.
Bước năm khác với các loại góp ý khác, nơi báo lại là quan trọng. Với chuyện nhạy cảm, nhắc lại có khi làm cả hai thêm ngượng. Người nói sẽ tự nhận ra khi điều đó đã được sửa; điều họ cần thấy là mình không giận, không tránh họ.
Nếu thấy quá xấu hổ để đáp gì, chỉ một câu "dạ, em cảm ơn" là đủ. Không ai chờ mình phải nói hay.
Cách ăn mặc và cách nói: khi góp ý là nhắc một quy ước chung
Không phải lời góp ý nhạy cảm nào cũng nói về cơ thể. Nhiều lời nói về cách mình xuất hiện trước người khác: mặc quần soóc đi đám giỗ nhà chồng, mặc áo quá sặc sỡ đến đám tang, nói tục quen miệng trước người lớn tuổi, nói to trên xe buýt. Những lời này khó nghe vì chúng ngầm nói rằng mình "không biết điều", nhưng chúng thường nhắc đến một quy ước chung mà người nói nghĩ mình chưa biết.
Với loại này, câu hỏi có ích nhất là: quy ước này có thật và rõ ràng không, hay chỉ là sở thích của người nói? Đồng phục ở chỗ làm, trang phục trong lễ tang, cách xưng hô với người lớn trong họ là những quy ước thật, dù có thể khác nhau giữa các vùng, các gia đình. Màu áo "không hợp", kiểu tóc "trông không đứng đắn" thì phần nhiều là sở thích.
Khi chưa chắc, hỏi lại một cách tò mò, không phải thách thức: "Nhà mình thường mặc thế nào trong ngày giỗ ạ?" Câu hỏi này vừa giúp mình biết quy ước thật, vừa cho người nói cơ hội nhận ra nếu họ chỉ đang nói theo sở thích. Người mới về làm dâu, làm rể, người mới chuyển đến một nơi làm việc thường được lợi rất nhiều từ những câu hỏi như vậy.
Nếu là quy ước thật, làm theo không phải là đánh mất cá tính. Nó chỉ là tôn trọng hoàn cảnh, giống như mặc áo mưa khi trời mưa. Cá tính vẫn còn nguyên ở những dịp khác.
Khi nên hỏi bác sĩ thay vì tự xử lý
Một số lời góp ý nhạy cảm chạm đến chuyện sức khoẻ. Hôi miệng kéo dài dù đã vệ sinh răng miệng kỹ có thể liên quan đến răng lợi, xoang, dạ dày hay các vấn đề khác; nên gặp nha sĩ hoặc bác sĩ để được khám, không tự đoán và tự mua thuốc. Mùi cơ thể thay đổi bất thường, đổ mồ hôi quá nhiều, giọng khàn kéo dài cũng nên được khám.
Lời góp ý về cân nặng, ăn uống thì cần cẩn thận gấp đôi. Nếu là người thân nói vì lo sức khoẻ, có thể nhận nỗi lo đó và đi khám để có số liệu thật, thay vì tranh cãi về "béo hay gầy". Nếu lời nhận xét làm mình ăn uống thất thường, ghét bỏ cơ thể, hay lo âu kéo dài, nên tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Trang này không chẩn đoán và không khuyên dùng thuốc hay sản phẩm cụ thể. Điều nói chắc được là: với những gì liên quan đến cơ thể, ý kiến chuyên môn có giá trị hơn lời góp ý của bất kỳ ai quanh mình, kể cả người có thiện chí nhất.
Khi lời nói đã thành chê bai thân thể
Có những lời được gói dưới dạng góp ý nhưng thật ra là chê bai: "dạo này béo quá, ai mà lấy", "đen thế này mặc áo vàng như con gì", "mặt mụn vậy ai dám mua hàng". Những câu này nhắm vào đặc điểm cơ thể, không chỉ ra việc gì có thể làm, và thường được lặp lại. Chúng không phải góp ý, dù người nói có tự nhận là "nói vì thương".
Với những lời này, cầu thị không đòi hỏi mình tìm phần đúng. Có thể đáp ngắn và rõ: "Chuyện cân nặng em đã có bác sĩ theo dõi, mình nói chuyện khác nhé." Nếu người nói là người thân và chuyện lặp lại nhiều, nên nói riêng, nói thẳng rằng câu đó làm mình buồn, và mình mong họ không nhắc nữa.
Nếu lời chê bai thân thể diễn ra ở chỗ làm, ở trường, hay trên mạng, kèm theo cô lập, chế giễu công khai, đó có thể là quấy rối hay bắt nạt. Nên lưu lại, nói với người có thẩm quyền như quản lý, nhân sự, thầy cô, hoặc báo nền tảng nếu là trên mạng.
Tình huống điển hình: anh Toàn và giọng nói ở văn phòng
Tình huống giả định. Anh Toàn làm ở một văn phòng nhỏ, ngồi chung phòng với sáu người. Một đồng nghiệp lớn tuổi hơn kéo anh ra hành lang, nói nhỏ: "Em nói điện thoại to quá, cả phòng nghe hết, mấy bạn ngại nhắc." Anh đỏ mặt, chỉ kịp nói "dạ, em cảm ơn chị".
Về nhà, anh nhờ vợ để ý. Vợ cười: "Anh nói điện thoại ở nhà cũng như hét." Anh nhận ra mình lớn lên ở xưởng cơ khí của bố, quen nói to cho át tiếng máy, và chưa bao giờ để ý điều đó. Không ai sai: đó chỉ là một thói quen từ một môi trường khác.
Anh bắt đầu ra hành lang khi nghe điện thoại dài, và để ý giữ giọng khi ngồi trong phòng. Anh không nói gì thêm với chị đồng nghiệp, chỉ giữ thái độ bình thường, thỉnh thoảng mời chị ly cà phê. Vài tuần sau, chị nói: "Phòng mình dạo này yên hẳn." Đó là lần đóng vòng duy nhất cần thiết.
Câu hỏi thường gặp
Bị nhắc hôi miệng thì nên làm gì đầu tiên?
Cảm ơn người đã nhắc, rồi xem lại thói quen vệ sinh răng miệng. Nếu tình trạng kéo dài dù đã vệ sinh kỹ, nên đi khám nha sĩ hoặc bác sĩ để tìm nguyên nhân, không tự đoán và tự mua thuốc.
Vì sao mình không tự nhận ra mùi cơ thể của mình?
Vì khứu giác quen dần với những mùi có mặt liên tục, trong đó có mùi của chính mình. Đây là điểm mù tự nhiên, không phải do mình cẩu thả. Vì vậy lời nhắc của người khác thường là cách duy nhất để biết.
Có nên giận người góp ý về ngoại hình của mình không?
Tuỳ nội dung. Nếu họ nhắc một điều sửa được và ảnh hưởng đến người khác, như trang phục không hợp quy định, thì nên nghe. Nếu họ nhận xét về đặc điểm cơ thể như cân nặng, màu da, đó không phải góp ý và mình có quyền nói rõ là không muốn nghe.
Làm sao để không tránh mặt người đã góp ý chuyện nhạy cảm?
Nhắc mình rằng họ đã phải lấy can đảm để nói, và thường vì quan tâm. Giữ thái độ bình thường, chào hỏi như cũ. Sau vài lần gặp, ngượng ngùng thường tự qua, và quan hệ có khi còn tốt hơn vì đã có một lần thật lòng.
Người thân hay chê cân nặng của mình thì nên đáp thế nào?
Một câu ngắn là đủ: chuyện sức khoẻ mình đã theo dõi với bác sĩ, và mong họ không nhắc trước mặt người khác. Nếu chuyện lặp lại, nói riêng rằng câu đó làm mình buồn. Nếu lời chê làm mình ăn uống thất thường hay lo âu kéo dài, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.