Khi ông bà và bố mẹ trẻ vênh nhau về cách chăm cháu, cả hai phía cần nghe nhau với cùng một câu hỏi: điều gì tốt cho đứa trẻ, và dựa trên đâu? Ông bà có kinh nghiệm thật và đang góp sức thật; bố mẹ trẻ có những khuyến nghị y khoa mới mà thời ông bà chưa có. Không bên nào đúng hết.
Bài này không phân xử ai hơn ai. Bài chỉ ra những điểm hay vênh nhất, phần nào nên theo khuyến nghị mới, phần nào kinh nghiệm cũ vẫn quý, đưa câu nói mẫu cho cả hai phía, một tình huống giả định và các bước lập một thoả thuận chăm cháu rõ ràng. Mọi chuyện về sức khoẻ cụ thể của cháu, hãy hỏi bác sĩ nhi.
Vì sao chuyện chăm cháu dễ thành chuyện thể diện
Với ông bà, cách mình từng nuôi con là bằng chứng sống: "Ngày xưa nuôi bố mẹ chúng mày như thế, có sao đâu." Khi bố mẹ trẻ nói "giờ không làm vậy nữa", ông bà dễ nghe thành "ngày xưa ông bà làm sai". Cảm giác ấy chạm thẳng vào hình ảnh một người cha, người mẹ đã vất vả cả đời.
Với bố mẹ trẻ, đây là đứa con đầu tiên, mọi thứ đều lo. Họ đọc nhiều, nghe bác sĩ, và thấy những khuyến nghị mới có lý do rõ ràng. Khi ông bà làm khác, họ vừa lo cho con, vừa cảm thấy vai trò làm cha mẹ của mình không được tôn trọng.
Thêm một lớp nữa: ở nhiều nhà, ông bà đang chăm cháu cả ngày để bố mẹ đi làm. Người góp sức nhiều thì có tiếng nói, đó là lẽ thường. Nhưng con là con của bố mẹ, và trách nhiệm cuối cùng về sức khoẻ của đứa trẻ thuộc về bố mẹ. Hai điều đúng này va vào nhau, nên chuyện chăm cháu hiếm khi chỉ là chuyện chăm cháu.
Những điểm hay vênh và nên dựa vào đâu
Bảng dưới không thay lời bác sĩ. Nó chỉ giúp hai thế hệ thấy chỗ nào nên theo khuyến nghị y khoa hiện hành, chỗ nào là thói quen tuỳ nhà:
| Chuyện hay vênh | Cách quen thời trước | Hướng hiện nay | Nên dựa vào |
|---|---|---|---|
| Cho trẻ dưới sáu tháng uống nước, ăn dặm sớm | Cho uống nước, nếm cháo từ sớm | Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị bú mẹ hoàn toàn trong sáu tháng đầu | Bác sĩ nhi, khuyến nghị y tế |
| Ủ ấm thật kỹ | Quấn nhiều lớp, đội mũ cả khi trời nóng | Mặc vừa đủ theo nhiệt độ phòng, tránh trẻ quá nóng | Bác sĩ nhi |
| Cho xem điện thoại khi ăn | Bật phim cho cháu ăn nhanh | Khuyến nghị quốc tế cho trẻ dưới hai tuổi gần như không dùng màn hình thụ động | Khuyến nghị y tế, thoả thuận nhà |
| Tự ý dùng thuốc, dầu, lá theo kinh nghiệm | Dùng bài thuốc truyền miệng | Không tự dùng thuốc cho trẻ nhỏ khi chưa hỏi bác sĩ | Bác sĩ, dược sĩ |
| Dỗ khóc, bế nhiều | Bế ru suốt | Tuỳ trẻ, tuỳ nhà, không có đúng sai tuyệt đối | Thoả thuận nhà |
| Cho quà, bánh kẹo | Thương cháu là cho | Tuỳ nhà, quan trọng là thống nhất | Thoả thuận nhà |
Cột cuối là chìa khoá. Những chuyện liên quan trực tiếp tới an toàn và sức khoẻ thì cả nhà cùng dựa vào bác sĩ, không ai "thắng" ai. Những chuyện tuỳ nhà thì bàn và thoả thuận, và ở đây kinh nghiệm của ông bà có trọng lượng thật.
Phân loại như vậy giúp bố mẹ trẻ khỏi biến mọi chuyện thành chuyện khoa học, và giúp ông bà thấy mình không bị gạt ra ở những việc kinh nghiệm của mình có giá trị.
Kinh nghiệm của ông bà vẫn quý ở những chỗ nào
Đọc tín hiệu của trẻ. Người đã chăm nhiều đứa trẻ thường nhận ra rất nhanh tiếng khóc đói, khóc buồn ngủ, khóc khó chịu. Đây là kỹ năng thực hành bố mẹ mới cần thời gian mới có.
Sự bình tĩnh. Bố mẹ trẻ dễ hoảng khi con sốt nhẹ, con ọc sữa. Ông bà đã qua nhiều lần như thế, sự bình tĩnh của họ giúp cả nhà. Tất nhiên bình tĩnh không thay được việc đưa trẻ đi khám khi có dấu hiệu nặng.
Nếp sinh hoạt và kết nối gia đình. Lời ru, câu chuyện, món ăn quê, cách chào hỏi người lớn. Những thứ này không có trong tài liệu nuôi con nào, và trẻ chỉ học được từ ông bà.
Hiểu đứa trẻ trong bối cảnh cả nhà. Ông bà thấy được những điều bố mẹ bận rộn bỏ qua: cháu hay quấy khi bố mẹ cãi nhau, cháu đổi tính sau khi có em. Những quan sát này, nếu ông bà nói ra nhẹ nhàng và bố mẹ chịu nghe, có khi giúp bố mẹ nhìn lại chính mình.
Sức người. Chăm một đứa trẻ là việc rất nặng. Ông bà nhận phần việc này là góp sức thật, đáng được ghi nhận bằng lời, không chỉ được nhắc nhở khi làm khác ý.
Câu nói mẫu cho cả hai phía
Nửa đầu dành cho bố mẹ trẻ, nửa sau dành cho ông bà. Mục tiêu chung: nói được điều cần nói mà không ai mất mặt.
- Bố mẹ trẻ: "Mẹ chăm cháu vất vả quá, con cảm ơn mẹ. Có một chuyện bác sĩ dặn con, con nói mẹ nghe nhé." Ghi nhận trước, rồi mới góp ý.
- Bố mẹ trẻ: "Bác sĩ bảo cháu chưa nên uống nước trước sáu tháng, mẹ đi khám cùng con lần tới nghe bác sĩ giải thích nhé?" Để chuyên môn nói, không phải mình nói.
- Bố mẹ trẻ: "Chuyện này mẹ có kinh nghiệm hơn, mẹ chỉ con với." Hỏi ông bà ở chỗ ông bà giỏi.
- Ông bà: "Ngày xưa bà làm thế này, giờ người ta bảo khác à? Con giải thích bà nghe." Tò mò thay vì phòng thủ.
- Ông bà: "Bà thấy cháu hay quấy đêm, bà nghĩ là vì thế này, con thấy sao?" Đưa kinh nghiệm dưới dạng ý kiến, không phải mệnh lệnh.
- Ông bà: "Cháu là con của các con, bà góp ý thôi, các con quyết." Một câu như vậy làm dịu rất nhiều cuộc nói chuyện.
Tình huống giả định: bữa ăn của bé Na
Nhân vật và chi tiết là giả định. Bé Na mười tám tháng, ban ngày ở với bà nội. Bà quen bật phim hoạt hình trên điện thoại để Na ăn hết bát cháo. Chị Hà, mẹ Na, đọc khuyến nghị về màn hình cho trẻ dưới hai tuổi và rất lo. Lần đầu chị nói, chị nói với chồng, chồng chị nói lại với bà, câu chuyện tới tai bà thành "con dâu chê bà chăm cháu hư".
Lần thứ hai, chị Hà tự nói với bà, vào một buổi tối cuối tuần: "Bà chăm Na mỗi ngày vất vả, con biết cháu ăn kém, bà phải dỗ mãi. Con đọc thấy trẻ nhỏ xem điện thoại nhiều thì chậm nói hơn, con lo. Bà với con thử cách khác được không?" Bà nội hỏi: "Thế không có phim thì nó không ăn, con tính sao?" Chị Hà không có câu trả lời ngay, và chị nói thật như vậy.
Hai bà cháu, cùng chị Hà, thử cho Na ngồi ghế ăn cùng mâm với người lớn, cho Na cầm thìa. Mấy ngày đầu Na ăn ít, bà sốt ruột. Bà góp thêm một mẹo cũ: cho Na giúp bà nhặt rau trước bữa để Na đói và hứng thú. Mẹo của bà có tác dụng. Cuối cùng, cách chăm mới có cả khuyến nghị chị Hà đọc được lẫn kinh nghiệm của bà, và không ai phải nhận là mình thua.
Bố mẹ trẻ cũng cần cầu thị, không chỉ ông bà
Nhiều bài viết về chuyện chăm cháu mặc định ông bà là người cần thay đổi. Thực tế bố mẹ trẻ cũng có những chỗ cần nhìn lại. Đọc một bài trên mạng rồi coi đó là chân lý, áp dụng cứng nhắc một phương pháp nuôi con đang thịnh hành, hoặc nói với ông bà bằng giọng của người "biết hơn" là những lỗi bố mẹ trẻ hay mắc.
Một phép thử cho bố mẹ trẻ: mình có phân biệt được khuyến nghị của tổ chức y tế, lời bác sĩ trực tiếp khám cho con, và lời một người chia sẻ kinh nghiệm trên mạng không? Ba nguồn này có độ tin cậy rất khác nhau. Khi góp ý với ông bà, chỉ nên dựa vào hai nguồn đầu, và nói rõ nguồn. Những gì chỉ là "mình đọc được" thì nên coi là ý kiến, có thể bàn, không phải điều bắt buộc.
Bố mẹ trẻ cầu thị còn ở chỗ chịu nhận khi ông bà làm đúng. Một câu "bà dỗ cháu hay thật, con học bà" có giá trị hơn mọi lời giải thích về khoa học nuôi con, vì nó cho ông bà thấy đây là chuyện học lẫn nhau, không phải chuyện ai dạy ai.
Các bước lập một thoả thuận chăm cháu rõ ràng
Nhiều va chạm xảy ra vì không ai nói rõ ai quyết chuyện gì. Một thoả thuận đơn giản, nói ra bằng lời hoặc ghi vào một tờ giấy dán tủ lạnh, giúp tránh việc mỗi chuyện nhỏ lại thành một trận giằng co:
- Liệt kê những việc chăm cháu hằng ngày: ăn, ngủ, tắm, chơi, dùng màn hình, xử lý khi cháu ốm, cho quà bánh.
- Chia thành ba nhóm: việc theo bác sĩ (cả nhà làm như nhau), việc bố mẹ quyết, việc ông bà được tự làm theo cách mình.
- Nói rõ lý do cho từng việc trong hai nhóm đầu, đặc biệt những việc khác với cách ông bà quen.
- Thống nhất cách liên lạc khi có chuyện bất thường: cháu sốt, ngã, bỏ ăn. Ai gọi ai, gọi lúc nào.
- Hẹn xem lại sau một tháng, khi cháu lớn thêm và hoàn cảnh đổi.
- Bố mẹ nói lời cảm ơn thường xuyên, không chỉ khi có chuyện cần góp ý.
Nếu va chạm làm không khí gia đình căng kéo dài, ảnh hưởng tới vợ chồng và tới đứa trẻ, có thể cân nhắc những thay đổi lớn hơn như gửi trẻ đi nhà trẻ một phần thời gian. Đó là quyết định của gia đình, không có đúng sai chung.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà chăm cháu theo cách cũ thì có sao không?
Phần lớn cách cũ vô hại, thậm chí quý. Chỉ những việc liên quan trực tiếp tới an toàn và sức khoẻ như ăn uống của trẻ dưới sáu tháng, dùng thuốc, ngủ an toàn mới cần theo khuyến nghị y tế hiện hành. Hỏi bác sĩ nhi khi không chắc.
Ai nên là người góp ý với ông bà về cách chăm cháu?
Thường là con ruột của ông bà, tức nếu là bà nội thì người chồng nên nói. Nhưng nếu dâu, rể có quan hệ tốt và nói khéo, nói trực tiếp đôi khi lại đỡ hiểu lầm hơn là nói qua trung gian.
Ông bà nuông chiều cháu quá thì làm thế nào?
Thống nhất vài giới hạn quan trọng nhất, như giờ ngủ, bánh kẹo, màn hình, và để ông bà tự do ở những chuyện khác. Đòi ông bà làm đúng hết mọi quy định của bố mẹ thường không thực tế và làm ông bà thấy bị kiểm soát.
Ông bà không chịu nghe khuyến nghị của bác sĩ thì sao?
Mời ông bà đi cùng một lần khám để nghe trực tiếp từ bác sĩ. Người lớn tuổi thường tin người có chuyên môn hơn tin con cháu. Nếu là việc ảnh hưởng an toàn của trẻ, bố mẹ cần giữ quyết định của mình.
Bố mẹ trẻ có nên học hỏi cách chăm cháu của ông bà không?
Nên, đặc biệt ở những kỹ năng thực hành như dỗ trẻ, đọc tiếng khóc, nếp sinh hoạt, món ăn. Hỏi ông bà ở chỗ ông bà giỏi cũng là cách cho ông bà thấy mình được tôn trọng, nhờ đó ông bà cởi mở hơn với những điều mới.