Cha mẹ nên xin lỗi con khi mình sai, và một lời xin lỗi tốt có ba phần: nói rõ mình đã làm gì, nhận đó là việc chưa đúng mà không đổ cho con, và nói lần sau mình sẽ làm khác thế nào. Xin lỗi không làm cha mẹ mất uy; điều làm mất uy là con thấy người lớn sai mà không bao giờ nhận.
Với trẻ, nhìn bố mẹ nhận lỗi là bài học cụ thể nhất về chuyện nhận sai, cụ thể hơn mọi lời dạy "con phải biết xin lỗi". Bài này đưa câu mẫu theo bốn độ tuổi, chỉ ra những kiểu xin lỗi phản tác dụng, và nói rõ ranh giới: có những chuyện một lời xin lỗi không đủ.
Vì sao nhiều cha mẹ thấy khó mở lời xin lỗi con
Thế hệ cha mẹ hiện nay phần lớn lớn lên trong nếp "cha mẹ nói con phải nghe". Ít người từng nghe bố mẹ mình nói "bố sai rồi". Không có mẫu để bắt chước, nhiều người không biết câu ấy nên nói ra sao, và lo rằng nói ra thì con sẽ "được đà", không nghe lời nữa.
Lý do thứ hai sâu hơn: thừa nhận sai với con chạm vào hình ảnh "mình là cha mẹ tốt". Nhà tâm lý học Leon Festinger, với thuyết bất hoà nhận thức (1957), mô tả việc con người khó chịu khi hành động mâu thuẫn với hình ảnh mình tin về bản thân, và thường giảm khó chịu bằng cách biện minh. "Tại con hư nên bố mới quát" là một cách biện minh như thế. Nó làm người lớn đỡ khó chịu, nhưng con học được rằng khi sai thì đổ cho người khác.
Lo con "được đà" phần lớn không có cơ sở. Xin lỗi về cách mình phản ứng không có nghĩa là rút lại giới hạn. Bố có thể xin lỗi vì đã quát, mà vẫn giữ quy định "chưa làm bài thì chưa xem phim". Tách hai việc này ra là chìa để xin lỗi mà không mất kỷ luật.
Lý do thứ ba ít ai nói ra: nhiều cha mẹ thật sự không chắc mình sai. Lúc nóng, mọi lời quát đều có vẻ chính đáng. Một cách tự hỏi gọn là đặt mình vào vị trí người chứng kiến: nếu thấy một người lớn khác nói với con mình đúng những câu đó, bằng đúng giọng đó, mình có thấy ổn không? Nếu câu trả lời là không, thì đó là chỗ cần xin lỗi, dù nguyên nhân ban đầu là con có lỗi thật.
Câu xin lỗi mẫu theo từng độ tuổi của con
Cùng một ý, mỗi độ tuổi cần độ dài và cách nói khác. Các câu dưới chỉ là khung để bạn thay bằng lời của mình:
| Tuổi con | Đặc điểm cần để ý | Câu mẫu |
|---|---|---|
| Dưới 4 tuổi | Hiểu câu ngắn, cần giọng dịu và ôm | "Lúc nãy mẹ to tiếng, con sợ phải không. Mẹ xin lỗi. Mẹ ôm con nhé." |
| 4 đến 6 tuổi | Bắt đầu hiểu nguyên nhân, kết quả | "Bố quát con vì bố đang mệt, không phải vì con là đứa trẻ hư. Bố sai khi quát. Lần sau bố mệt, bố sẽ nói con chờ bố một chút." |
| Tiểu học | Nhạy chuyện công bằng, nhớ lâu | "Hôm qua mẹ trách con làm vỡ cốc mà chưa hỏi. Hoá ra là em. Mẹ xin lỗi vì đã kết luận vội. Lần sau mẹ sẽ hỏi trước." |
| Tuổi mới lớn | Ghét bị giảng, cần được coi là người lớn | "Bố đọc tin nhắn của con mà không hỏi. Bố sai. Bố lo cho con, nhưng làm vậy là không tôn trọng con. Từ giờ bố sẽ hỏi thẳng." |
| Con đã trưởng thành | Có thể còn mang chuyện cũ nhiều năm | "Hồi con học cấp ba, mẹ ép con thi ngành mẹ chọn. Mẹ nghĩ lại thấy mẹ sai. Mẹ không đòi con quên, chỉ muốn con biết mẹ hiểu rồi." |
Để ý câu mẫu nào cũng nói rõ hành động cụ thể, không chỉ "mẹ xin lỗi vì mọi chuyện". Một lời xin lỗi chung chung khiến con không biết bố mẹ nhận cái gì, và lần sau chuyện lặp lại thì lời xin lỗi mất giá.
Với con tuổi mới lớn và con đã lớn, thêm một câu mời con nói: "Con thấy thế nào?" rồi im lặng nghe. Đôi khi con cần kể lại cảm giác của mình hồi đó trước khi nhận lời xin lỗi.
Năm kiểu xin lỗi phản tác dụng
"Mẹ xin lỗi, nhưng tại con…" Chữ "nhưng" xoá hết phần trước. Nếu có điều cần dạy con, để sang một cuộc nói chuyện khác, sau khi lời xin lỗi đã trọn.
"Bố xin lỗi nếu con thấy buồn." Câu này xin lỗi cảm giác của con chứ không nhận hành động của bố, nghe như đổ cho con vì con "thấy buồn".
Xin lỗi kèm điều kiện. "Mẹ xin lỗi rồi, giờ con phải ngoan." Biến lời xin lỗi thành món trao đổi khiến trẻ học rằng xin lỗi là một cách để đòi điều gì đó.
Xin lỗi quá dài, quá nặng. Khóc, tự trách, nói "mẹ là người mẹ tồi" làm con phải quay sang dỗ bố mẹ. Lời xin lỗi là để con nhẹ lòng, không phải để con gánh cảm xúc của người lớn.
Xin lỗi mà không đổi. Ngày nào cũng quát, ngày nào cũng xin lỗi, con sẽ thôi tin. Lời xin lỗi chỉ có giá khi đi kèm một thay đổi con nhìn thấy được.
Các bước sau khi đã lỡ quát mắng con
Phần lớn lần cha mẹ cần xin lỗi là sau một lần nóng giận. Trình tự dưới đây giúp làm việc đó gọn và thật:
- Dừng lại và rời đi một lúc nếu cần. Xin lỗi khi mình còn đang giận thường thành giảng tiếp. Nói với con "bố cần ra ngoài một chút cho bình tĩnh" cũng là một cách làm gương.
- Tự hỏi điều gì làm mình bùng lên. Mệt, đói, áp lực công việc, hay một lỗi lặp lại của con. Biết nguyên nhân giúp lời xin lỗi cụ thể hơn và giúp lần sau phòng trước.
- Quay lại, ngồi ngang tầm mắt con, nói ba phần: mình đã làm gì, điều đó không đúng, lần sau sẽ làm gì.
- Để con phản ứng. Con có thể ôm ngay, có thể còn giận, có thể im lặng. Không ép con nói "con tha lỗi cho bố".
- Giữ giới hạn ban đầu nếu nó hợp lý. Xin lỗi vì cách nói, không phải vì quy định.
- Vài ngày sau, để ý xem mình có làm đúng điều đã hứa. Nếu lại lỡ, xin lỗi lại, và tìm cách thay đổi khác.
Nếu bạn thấy mình nổi nóng với con thường xuyên, khó kiểm soát, hoặc sau đó rất dằn vặt, mất ngủ, đó là lúc nên tìm chuyên gia tâm lý. Không phải vì bạn là cha mẹ tồi, mà vì áp lực đang lớn hơn sức một người tự xoay.
Tình huống giả định: anh Bình và cậu con trai mười ba tuổi
Nhân vật và chi tiết là giả định. Anh Bình thấy con trai mười ba tuổi mang về bài kiểm tra điểm thấp, giấu trong cặp. Anh nổi nóng, quát con là "đồ dối trá" trước mặt em gái nó, rồi tịch thu điện thoại cả tuần. Tối đó con không ăn cơm, đóng cửa phòng.
Sáng hôm sau, anh Bình nghĩ lại. Anh vẫn thấy chuyện giấu bài là sai và việc tạm giữ điện thoại có lý. Nhưng chữ "dối trá" và việc nói trước mặt em là quá tay. Anh gõ cửa phòng con, ngồi xuống mép giường: "Hôm qua bố gọi con là đồ dối trá, lại nói trước mặt em. Bố sai chỗ đó, bố xin lỗi. Bố vẫn muốn con không giấu bài nữa, và điện thoại bố vẫn giữ đến cuối tuần như đã nói. Nhưng bố muốn nghe con: vì sao con giấu?"
Cậu bé im một lúc rồi nói: con sợ bố thất vọng, vì lần trước bố bảo "điểm thế này thì đừng mang về nhà". Anh Bình nhận ra câu nói đùa nửa thật của mình chính là một phần lý do con giấu. Anh nói thêm: "Câu đó bố nói không đúng. Điểm thế nào con cũng mang về, mình cùng xem." Lời xin lỗi thứ hai này còn quan trọng hơn lời thứ nhất, vì nó sửa đúng gốc của chuyện.
Khi lời xin lỗi là không đủ
Có những việc vượt quá phạm vi "cha mẹ lỡ sai". Đánh con gây thương tích, sỉ nhục con kéo dài, để con bị xâm hại mà không bảo vệ: những chuyện đó cần nhiều hơn một lời xin lỗi. Cần dừng hẳn hành vi, cần sự hỗ trợ của chuyên gia cho cả cha mẹ và con, và trong trường hợp trẻ đang không an toàn, cần sự can thiệp của người ngoài.
Nếu bạn biết một đứa trẻ đang bị bạo hành hoặc xâm hại, kể cả trong gia đình mình, hãy gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí. Đây không phải chuyện "người trong nhà góp ý cho nhau" và không nên xử lý bằng thái độ nhún nhường.
Với con đã trưởng thành mang tổn thương từ thời nhỏ, lời xin lỗi muộn vẫn có giá trị, nhưng cha mẹ không nên đòi con tha thứ theo lịch của mình. Một lời xin lỗi trọn vẹn rồi chờ, tôn trọng việc con cần thời gian, cũng là một dạng cầu thị: chấp nhận rằng mình không kiểm soát được việc người kia nhận nó thế nào.
Lời xin lỗi của cha mẹ dạy con điều gì
Trẻ học nhận lỗi chủ yếu bằng cách nhìn người lớn. Khi thấy bố mẹ nói "bố sai, lần sau bố sẽ khác", con học ba điều cùng lúc: người lớn cũng sai; sai thì nói ra được mà không sụp đổ; và sửa sai là việc làm, không chỉ là lời nói. Ba điều đó khó dạy bằng lời giảng.
Nó cũng thay đổi cách con phản ứng khi bị người khác chỉ lỗi. Một đứa trẻ quen thấy lỗi là chuyện xấu hổ phải giấu sẽ chối, đổ, hoặc nói dối. Một đứa trẻ thấy lỗi là chuyện bình thường, sửa được, sẽ dễ thừa nhận hơn. Đây không phải lời hứa con sẽ thành người hoàn hảo, chỉ là cha mẹ đã cho con một mẫu để bắt chước.
Cuối cùng, nó giữ đường nói chuyện mở khi con lớn. Tuổi mới lớn là lúc con quyết định có kể chuyện thật với bố mẹ hay không. Con sẽ kể nhiều hơn với người lớn từng nhận sai với mình, vì con biết người ấy nghe được.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ xin lỗi con có làm con hư, coi thường bố mẹ không?
Không, nếu xin lỗi về cách mình phản ứng mà vẫn giữ giới hạn hợp lý. Con biết rằng bố mẹ có quy định và bố mẹ cũng nhận khi mình sai. Điều làm con coi thường là thấy người lớn sai rõ ràng mà vẫn chối hoặc đổ cho con.
Con còn quá nhỏ, chưa hiểu, có cần xin lỗi không?
Có. Trẻ nhỏ chưa hiểu hết lời, nhưng cảm nhận được giọng dịu, cái ôm và việc bố mẹ quay lại sau lúc căng thẳng. Đó cũng là lúc cha mẹ tập thói quen xin lỗi, để khi con lớn hơn câu ấy đến tự nhiên.
Xin lỗi con xong mà con vẫn giận thì làm thế nào?
Để con giận. Nói "bố hiểu con còn giận, khi nào con muốn nói thì bố nghe" rồi để con có không gian. Ép con hết giận ngay biến lời xin lỗi thành mệnh lệnh mới. Hành động đổi khác trong những ngày sau sẽ nói thay lời.
Có nên xin lỗi con trước mặt vợ, chồng hay ông bà?
Nếu lỗi xảy ra trước mặt mọi người, xin lỗi trước mặt mọi người là công bằng với con. Nếu lỗi riêng giữa hai bố con hay mẹ con, xin lỗi riêng thường dễ thật hơn. Tránh để ông bà chen vào kiểu "xin lỗi gì, tại nó hư".
Cha mẹ hay nổi nóng với con thì có nên đi gặp chuyên gia?
Nếu nổi nóng xảy ra thường xuyên, khó kiềm chế, có động tay, hoặc sau đó bạn dằn vặt, mất ngủ kéo dài, gặp chuyên gia tâm lý là hợp lý. Đó là cách chăm sóc cả bạn lẫn con, không phải dấu hiệu thất bại.