Khi ý mình khác số đông, không có quy tắc chung nào nói nên giữ hay nên theo. Cách đúng là cân xem ý kiến của số đông có dựa trên bằng chứng độc lập hay chỉ lặp lại nhau, ai trong cuộc có chuyên môn thật, cái giá nếu mình sai là bao nhiêu, và chuyện đang bàn là sự việc hay giá trị riêng.
Người cầu thị hay bị kẹt giữa hai lời dặn: "phải biết nghe người khác" và "phải có chính kiến". Cả hai đều đúng, nhưng đúng ở những hoàn cảnh khác nhau. Bài này đưa ra năm câu hỏi để tự cân trong từng tình huống, kể lại vài hiểu biết tâm lý học có thật về sức ép số đông, và gợi cách nói khi mình quyết định giữ ý hoặc quyết định theo.
Sức ép số đông mạnh hơn mình tưởng
Thí nghiệm kinh điển của Solomon Asch vào đầu thập niên 1950 cho thấy điều này rất rõ. Người tham gia ngồi cùng một nhóm, được hỏi một câu dễ: trong ba đoạn thẳng, đoạn nào dài bằng đoạn mẫu. Những người còn lại trong nhóm thực ra là người đóng vai, và ở một số lượt họ cùng trả lời sai một cách rõ ràng. Một tỷ lệ đáng kể người tham gia đã trả lời theo nhóm ở ít nhất một lượt, dù chính mắt họ thấy đáp án khác. Cũng có nhiều người giữ đúng đáp án suốt, nên thí nghiệm không chứng minh "ai cũng a dua", mà cho thấy sức ép có thật ngay cả với câu hỏi hiển nhiên.
Một chi tiết hay được nhắc trong các biến thể sau đó: chỉ cần trong nhóm có một người khác cũng trả lời đúng, tỷ lệ chạy theo số đông giảm mạnh. Nghĩa là sức ép không đến từ số lượng đơn thuần, mà từ cảm giác đứng một mình. Điều này có ý nghĩa thực tế: khi bạn thấy một ý kiến thiểu số có lý, lên tiếng ủng hộ nó có thể giúp người khác dám nói thật.
Ở chiều ngược lại, Irving Janis trong những năm 1970 dùng khái niệm tư duy nhóm để mô tả những nhóm gắn bó tới mức các thành viên tự kìm ý kiến trái chiều để giữ hoà khí, dẫn tới quyết định tệ. Hai hiểu biết này cùng nhắc một điều: đồng thuận của số đông không tự động là bằng chứng. Nó có thể là bằng chứng, hoặc chỉ là tiếng vọng của sức ép.
Năm câu hỏi để cân
Khi ý mình khác số đông trong một chuyện cụ thể, đi lần lượt qua năm câu hỏi dưới đây. Không cần trả lời hết mới quyết, nhưng câu nào không trả lời được thì nên dè dặt hơn:
- Họ đồng ý vì cùng thấy, hay vì nghe nhau? Mười người cùng tự đếm ra một con số có giá trị khác hẳn mười người cùng nghe một người kể. Ý kiến độc lập cộng lại mới có sức nặng; ý kiến lặp lại nhau chỉ là một ý kiến được nói nhiều lần.
- Ai có chuyên môn thật trong chuyện này? Nếu số đông là những người làm nghề lâu năm ở đúng lĩnh vực đó còn mình là người ngoài, xác suất mình đúng thấp hơn. Nếu ngược lại, chính mình mới là người trực tiếp làm, ý mình đáng cân nhắc hơn.
- Mình có thông tin gì mà họ không có? Đôi khi mình khác vì thấy được một chi tiết người khác không thấy. Đôi khi mình khác vì thiếu một chi tiết người khác đều biết. Hỏi "họ biết gì mà mình không biết" cũng quan trọng như hỏi điều ngược lại.
- Nếu mình sai thì cái giá là bao nhiêu, và ai trả? Giữ ý riêng trong chuyện chỉ ảnh hưởng tới mình khác hẳn giữ ý riêng trong chuyện ảnh hưởng tới cả nhà, cả nhóm. Cái giá càng lớn và càng đổ lên người khác, càng cần bằng chứng mạnh mới nên đi ngược.
- Đây là chuyện sự việc hay chuyện giá trị? "Mái này có dột không" là sự việc, có thể kiểm. "Mình muốn sống ở quê hay ở phố" là giá trị riêng, không có đáp án đúng cho mọi người. Với chuyện giá trị, số đông chỉ cho bạn biết người khác thích gì, không cho biết bạn nên thích gì.
Năm câu hỏi này không cho ra kết luận tự động, nhưng nó tách được hai loại tình huống. Loại thứ nhất: số đông có chuyên môn, có bằng chứng độc lập, cái giá nếu sai lớn, chuyện thuộc về sự việc. Lúc đó, trừ khi bạn có thông tin rất mạnh, nghe theo là hợp lý. Loại thứ hai: số đông chỉ lặp lại nhau, không ai có chuyên môn hơn bạn, hoặc chuyện thuộc về giá trị riêng. Lúc đó giữ chính kiến là chính đáng.
Vài tình huống điển hình và cách cân
Áp năm câu hỏi vào các tình huống quen thuộc (tất cả là ví dụ giả định):
| Tình huống | Nghiêng về | Lý do chính |
|---|---|---|
| Cả nhà khuyên đừng tự ý ngưng thuốc huyết áp, mình thấy khoẻ nên muốn ngưng | Nghe theo, và hỏi bác sĩ | Chuyên môn thuộc về bác sĩ, cái giá nếu sai rất lớn |
| Cả xóm nói giống lúa mới không hợp đất, mình đã trồng thử hai vụ thấy được | Giữ ý, kèm số liệu của mình | Mình có thông tin trực tiếp mà người khác chưa có |
| Nhóm bạn đều nói nên mua món đồ đang hot, mình thấy không cần | Giữ ý | Chuyện giá trị riêng, ý kiến số đông lặp lại nhau |
| Thợ lâu năm trong tổ đều nói làm theo cách cũ, mình mới vào và đọc được cách mới | Hỏi thêm trước khi giữ | Họ có chuyên môn thực tế, mình chưa biết điều họ biết |
| Họ hàng đều bảo con nên học ngành A, con muốn ngành B | Giữ quyền chọn của con, nghe lý lẽ cụ thể | Chuyện giá trị và đời của con; lý lẽ cụ thể thì đáng nghe |
Để ý cột giữa hiếm khi là "nghe theo" hoặc "giữ ý" trơn. Phần lớn là một trong hai kèm một việc nữa: hỏi chuyên gia, mang số liệu, nghe lý lẽ cụ thể. Giữ chính kiến tốt không phải là bịt tai, và nghe theo tốt không phải là tắt đầu.
Với những chuyện như học ngành gì, chọn nghề gì cho con, các trang hướng nghiệp có bài chuyên sâu; ở đây chỉ dùng làm ví dụ về cách cân giữa ý mình và ý số đông.
Trí tuệ đám đông: khi số đông thật sự đáng tin
Có một mặt ngược lại cần nhớ để không biến việc giữ chính kiến thành cố chấp. Năm 1907, Francis Galton viết về một hội chợ gia súc ở Anh, nơi khoảng tám trăm người đoán cân nặng của một con bò. Từng người đoán lệch nhiều, nhưng con số ở giữa của tất cả các lần đoán lại rất sát cân nặng thật. Câu chuyện này hay được dùng để minh hoạ cái gọi là trí tuệ đám đông.
Điều kiện để đám đông khôn hơn từng người là các ý kiến phải độc lập và đa dạng: mỗi người tự đoán, không nghe người khác đoán trước. Khi điều kiện này bị phá, ví dụ mọi người thấy câu trả lời của người đầu tiên rồi mới đoán, cái khôn của đám đông giảm hẳn, vì mọi người cùng lệch theo một hướng. Đó chính là lý do câu hỏi thứ nhất trong năm câu ở trên quan trọng nhất.
Ứng dụng đời thường: khi cần xin ý kiến nhiều người về một quyết định, hãy hỏi riêng từng người trước khi họ nghe nhau. Ở nhà, thay vì hỏi cả nhà một lúc trong bữa cơm, nơi người nói trước thường dẫn hướng, có thể hỏi riêng từng người rồi mới bàn chung. Trong nhóm làm việc, cho mọi người viết ý kiến ra trước rồi mới mở lời. Bạn sẽ thu được nhiều thông tin hơn, và biết số đông thật sự nghĩ gì.
Câu nói mẫu khi giữ ý và khi theo ý số đông
Dù quyết định thế nào, cách nói giúp giữ quan hệ và giữ cửa cho việc đổi ý về sau:
- Khi giữ ý, chuyện sự việc: "Em hiểu mọi người lo chỗ đó. Em vẫn giữ ý này vì hai vụ vừa rồi em trồng thử đều được. Vụ tới em ghi số liệu cụ thể để mọi người xem."
- Khi giữ ý, chuyện giá trị: "Con cảm ơn cả nhà đã lo. Chuyện này con đã nghĩ kỹ và con chọn như vậy. Nếu sau này thấy không hợp, con sẽ tự chịu và tính lại."
- Khi theo ý số đông mà vẫn còn băn khoăn: "Em làm theo cách của tổ. Em vẫn thấy chỗ này hơi lạ, lúc nào rảnh anh giải thích thêm cho em hiểu nhé."
- Khi đứng về phía ý kiến thiểu số của người khác: "Em thấy ý của chị Lan có lý ở phần chi phí, mình xem kỹ phần đó trước khi chốt được không?"
- Khi chưa quyết được: "Mình chưa thấy đủ căn cứ cho bên nào. Cho mình hỏi thêm người làm nghề rồi trả lời sau hai ngày."
Câu thứ tư thường bị quên nhất. Lên tiếng ủng hộ một ý kiến thiểu số có lý không chỉ giúp người đó, mà còn giúp cả nhóm thoát khỏi sức ép phải đồng thuận, đúng như các biến thể của thí nghiệm Asch đã gợi ý.
Dấu hiệu mình đang cố chấp chứ không phải giữ chính kiến
Ranh giới giữa giữ chính kiến và cố chấp nhiều khi chỉ mình mới thấy được, nếu chịu nhìn thật. Một dấu hiệu là khi được hỏi "điều gì sẽ làm anh đổi ý", mình không trả lời được, hoặc trả lời "không gì cả" cho một chuyện thuộc về sự việc. Chính kiến lành mạnh luôn có điều kiện để đổi; cố chấp thì không.
Dấu hiệu thứ hai là mình giữ ý mạnh hơn khi càng nhiều người phản đối, dù không có thêm bằng chứng nào. Cảm giác "càng bị phản đối càng phải giữ" là cảm giác của thể diện, không phải của lý lẽ. Dấu hiệu thứ ba là mình chỉ tìm đọc, chỉ hỏi những người đồng ý với mình. Hiện tượng thiên kiến xác nhận phía sau đã có bài chuyên sâu ở các trang tri thức; ở đây chỉ cần tự hỏi: lần cuối mình nghe hết một người phản đối là khi nào?
Tình huống giả định: anh Tâm, 41 tuổi, giữ ý không cho con đi học bơi vì "nước nguy hiểm", dù vợ, ông bà và giáo viên đều khuyên nên học. Khi được hỏi điều gì làm anh đổi ý, anh nói không gì cả. Đây là dấu hiệu nên dừng lại: nỗi lo của anh có thật, nhưng chuyện an toàn dưới nước là chuyện sự việc, có người chuyên môn và có cách kiểm. Một câu mở lối có thể là: "Anh vẫn lo, nhưng anh sẽ đi xem lớp học một buổi, hỏi thầy về cách giữ an toàn rồi quyết."
Câu hỏi thường gặp
Có chính kiến có phải là không bao giờ thay đổi không?
Không. Chính kiến là có quan điểm riêng dựa trên suy nghĩ của mình, không phải quan điểm bất biến. Người có chính kiến vững thường biết rõ vì sao mình nghĩ vậy, và vì biết rõ lý do nên cũng biết khi nào lý do đó không còn đứng được, lúc đó họ đổi.
Khi cả nhóm đã quyết mà mình vẫn không đồng ý thì làm gì?
Nói rõ ý mình một lần, kèm căn cứ, để nhóm ghi nhận. Nếu nhóm vẫn quyết khác và chuyện không vi phạm đạo đức hay an toàn, có thể làm theo quyết định chung mà vẫn giữ quan điểm riêng. Sau đó theo dõi kết quả; nếu nảy sinh vấn đề đúng như mình lo, nêu lại một cách xây dựng.
Làm sao giữ ý trước người lớn tuổi trong nhà mà không bị coi là hỗn?
Tách lời nói về sự việc khỏi thái độ với người. Mở đầu bằng việc ghi nhận nỗi lo của người lớn, rồi nói căn cứ của mình, giọng nhẹ và không ngắt lời. Có thể đề nghị cách kiểm chung, như cùng hỏi một người có chuyên môn, để chuyện không còn là ai thắng ai.
Số đông trên mạng xã hội có đáng tin không?
Thường kém tin hơn số đông ngoài đời, vì các ý kiến trên mạng rất dễ lặp lại nhau: người ta đọc bình luận trước rồi mới bình luận, và thuật toán đẩy những ý giống nhau lên. Lượt thích nhiều cho biết ý đó được nhiều người thấy, không cho biết nó đúng.
Giữ chính kiến có mâu thuẫn với tinh thần cầu thị không?
Không. Cầu thị là tìm cái đúng, không phải tìm sự đồng thuận. Khi bằng chứng ủng hộ ý mình, giữ ý là cầu thị; khi bằng chứng ủng hộ ý khác, đổi ý là cầu thị. Điều đi ngược với cầu thị là giữ hay đổi vì thể diện, vì sợ cô lập, mà không vì lý lẽ.