Khi con đã trưởng thành góp ý cho bố mẹ về sức khoẻ, tiền bạc, cách nói chuyện hay cách chăm cháu, bố mẹ nghe trọn nhất bằng cách tách hai việc: điều con đang lo, và quyết định cuối cùng vẫn thuộc về mình. Nghe con không có nghĩa là để con quyết thay, nhưng gạt lời con đi chỉ vì "trứng mà đòi khôn hơn vịt" là bỏ mất một nguồn thông tin quý.
Bài này viết cho người ở tuổi năm mươi, sáu mươi, bảy mươi trở lên đang nghe con cái nói những điều khó nghe. Bài chỉ ra vì sao nghe con lại khó hơn nghe người ngoài, những chuyện con hay góp ý và cách nhận từng chuyện, câu đáp mẫu, một tình huống giả định, và bảng tự kiểm.
Vì sao nghe con góp ý lại khó hơn nghe người ngoài
Người ngoài góp ý, ta có thể nghe như một ý kiến. Con góp ý, ta nghe thấy cả mấy chục năm làm cha mẹ phía sau. Đứa trẻ từng được mình dạy cầm thìa, giờ quay lại dạy mình cách dùng điện thoại hay nhắc mình bớt muối. Cảm giác vai trò bị đảo ngược làm nhiều người tự ái mà không nhận ra.
Stone và Heen, trong "Thanks for the Feedback" (2014), gọi một trong ba thứ làm ta khó nhận góp ý là "bộ kích hoạt quan hệ": ta phản ứng với người nói hơn là với điều được nói. Giữa cha mẹ và con, bộ kích hoạt này rất mạnh. Câu "con đi làm mấy năm đã biết gì" là phản ứng với người nói. Câu hỏi đáng đặt ra lại là: điều con nói có đúng không?
Lý do thứ ba là nỗi lo mất quyền tự quyết. Khi con nói "bố đừng đi xe máy đường xa nữa", nhiều người nghe thấy "bố già rồi, không tự lo được". Phản ứng tự vệ là bám chặt hơn vào thói quen cũ. Hiểu rằng nghe ý con và tự quyết là hai việc không loại trừ nhau giúp tháo nút thắt này.
Cũng nên nhìn từ phía con. Một người con ba mươi, bốn mươi tuổi góp ý cho bố mẹ thường đã do dự rất lâu trước khi mở lời. Con sợ bố mẹ buồn, sợ bị coi là hỗn, và nhiều khi chỉ nói ra khi nỗi lo đã lớn. Biết điều đó, bố mẹ sẽ hiểu lời góp ý vụng về của con thường mang một nỗi lo thật hơn là ý muốn dạy đời.
Những chuyện con hay góp ý và cách nhận từng chuyện
Phần lớn lời góp ý của con trưởng thành rơi vào vài nhóm. Mỗi nhóm có một nỗi lo thật phía sau, và một cách nghe phù hợp:
| Chuyện con góp ý | Nỗi lo phía sau | Cách nhận gợi ý |
|---|---|---|
| Đi khám sức khoẻ, uống thuốc đúng giờ | Sợ bố mẹ có bệnh mà không biết | Hỏi con lo điều gì cụ thể; đồng ý một lần khám, tự chọn ngày |
| Ăn uống, rượu, thuốc lá | Đã đọc hoặc nghe bác sĩ nói về nguy cơ | Nghe hết, xin nguồn thông tin, tự chọn bớt một thứ trước |
| Tiền bạc, cho vay, góp hụi, đầu tư | Sợ bố mẹ bị lừa hoặc mất khoản dưỡng già | Kể con nghe khoản định làm trước khi đưa tiền; quyết vẫn là mình |
| Tin nhắn lạ, cuộc gọi lạ, mua hàng trên mạng | Thấy nhiều người lớn tuổi bị lừa | Nhờ con chỉ các dấu hiệu, thoả thuận gọi con trước khi chuyển tiền |
| Cách nói với dâu, rể, cháu | Thấy người nhà mình bị tổn thương | Hỏi lần nào cụ thể; nếu thấy đúng, nói lại với người đó |
| Lái xe, đi xa một mình | Sợ tai nạn khi phản xạ chậm đi | Thử đi kiểm tra mắt; đồng ý giới hạn đoạn đường, thời gian |
Cột thứ hai là chỗ quan trọng nhất. Khi hiểu con đang lo điều gì, lời góp ý thôi nghe như lời chê. Một câu hỏi lại đơn giản: "Con lo điều gì nhất?" thường làm dịu cả cuộc nói chuyện.
Cột thứ ba có chung một nguyên tắc: nhận một bước nhỏ, do mình chọn. Bố mẹ giữ quyền chủ động, con thấy mình được nghe. Đổi hết mọi thói quen trong một lần vừa khó vừa làm mình thấy bị áp đặt.
Câu đáp mẫu cho bố mẹ khi nghe con góp ý
Những câu dưới giúp giữ thể diện cho cả hai bên, mà vẫn mở đường cho thay đổi thật:
- "Con nói kỹ hơn bố nghe, con thấy chuyện đó ở đâu?" Hỏi nguồn, không gạt đi.
- "Ừ, mẹ biết dạo này mẹ hay quên uống thuốc thật." Nhận phần sự thật, dù chưa đồng ý cách giải quyết.
- "Bố hiểu con lo. Để bố nghĩ vài hôm, bố sẽ nói lại." Không phải trả lời ngay.
- "Cái này mẹ quyết theo ý mẹ, nhưng mẹ cảm ơn con đã nói." Giữ quyền tự quyết mà không đóng cửa.
- "Con chỉ mẹ cách nhận ra tin nhắn lừa đi, mẹ ghi lại." Biến lời góp ý thành một buổi học.
- "Hôm trước con nói, bố đã đi khám rồi, bác sĩ bảo thế này." Báo lại kết quả cho con yên tâm.
Câu thứ tư đặc biệt đáng giữ. Người lớn tuổi có quyền quyết về cuộc sống của mình, kể cả quyết khác lời con. Cầu thị không đòi hỏi từ bỏ quyền đó; nó chỉ đòi hỏi nghe thật trước khi quyết.
Tình huống giả định: bác Thành và chuyến xe máy về quê
Nhân vật và chi tiết là giả định. Bác Thành sáu mươi tám tuổi, mỗi tháng tự chạy xe máy hơn sáu mươi cây số về quê thăm mộ và anh em. Con trai bác góp ý mấy lần: "Bố đi xa thế nguy hiểm lắm, bố đi xe khách đi." Lần nào bác cũng gạt: "Bố đi mấy chục năm có sao đâu."
Lần này con trai bác đổi cách nói: "Tuần trước bố kể suýt va xe tải ở đoạn cầu. Con lo bố mệt mà phản xạ chậm đi. Con không bắt bố bỏ, con chỉ muốn bố thử đi khám mắt một lần." Bác Thành im một lúc. Bác thừa nhận chuyện ở đoạn cầu là thật, và gần đây chạy đêm bác thấy mắt mờ hơn.
Bác đồng ý đi khám mắt, và tự đặt ra một điều: chỉ đi ban ngày, nghỉ giữa đường. Bác vẫn đi xe máy về quê. Con trai bác không đạt được tất cả điều anh muốn, nhưng cả hai đều có được thứ quan trọng: bác giữ quyền tự quyết, còn nỗi lo của con được nghe và có một thay đổi thật. Câu chuyện chuyển hướng ở chỗ bác Thành nhận một sự thật nhỏ thay vì bảo vệ cả một thói quen.
Học từ con mà không thấy mất vai
Coi con là người có kinh nghiệm khác, không phải kinh nghiệm hơn. Con biết nhiều hơn về công nghệ, cách làm việc hiện nay, thông tin sức khoẻ mới. Bố mẹ biết nhiều hơn về đời người, về họ hàng, về những lần khó đã vượt qua. Hai loại hiểu biết bổ sung cho nhau.
Hỏi con trước khi con kịp góp ý. "Con xem giúp bố hợp đồng bảo hiểm này có gì cần để ý không?" Chủ động hỏi giúp bố mẹ giữ vai người quyết, và con thấy được tin.
Kể con nghe cả những lần mình sai trước đây. Khi bố mẹ kể "hồi đó mẹ cho người ta vay mà không giấy tờ, mất trắng", con hiểu bố mẹ không phải người cứng đầu, và con học được từ chính bài học ấy.
Nhận lời con ở nơi riêng, cảm ơn con ở nơi chung. Một số bố mẹ ngại nhận sai trước mặt dâu rể, cháu chắt. Có thể nhận riêng với con, rồi khi có dịp nói trước mọi người "thằng cả nó nhắc, bố đi khám, may phát hiện sớm".
Khi lời con chưa đúng: nghe xong rồi giữ ý mình thế nào
Không phải lời góp ý nào của con cũng đúng. Con có thể đọc một bài báo thiếu cơ sở rồi bắt bố mẹ bỏ một món ăn, có thể đánh giá sai một người hàng xóm, có thể áp cách sống thành phố vào nếp quê. Cầu thị không đòi bố mẹ làm theo những lời ấy; nó đòi bố mẹ nghe đủ để biết lời ấy sai ở đâu.
Một cách giữ ý mà không làm con thấy bị gạt: nói lại điều con lo cho thấy mình đã hiểu, rồi nói lý do mình chọn khác. Ví dụ: "Con lo mẹ ăn nhiều đồ muối thì huyết áp lên. Mẹ hiểu. Lần khám tháng trước bác sĩ bảo huyết áp mẹ ổn, mẹ vẫn giữ ít dưa cà, nhưng mẹ sẽ đo huyết áp mỗi tuần cho con yên tâm." Câu trả lời như vậy vừa giữ quyết định, vừa đưa ra một bằng chứng và một bước nhỏ.
Điều nên tránh là gạt bằng tuổi tác: "Bố sống bảy mươi năm rồi, cần gì con dạy." Câu đó có thể đúng về kinh nghiệm, nhưng nó đóng cửa cả những lần sau, kể cả khi con nói đúng. Giữ ý bằng lý do thì cửa vẫn mở.
Bảng tự kiểm cho bố mẹ
Bảng không chấm điểm, chỉ để tự nhìn lại vài tháng gần đây:
| Câu tự hỏi | Có | Chưa |
|---|---|---|
| Lần gần nhất con góp ý, mình nghe hết trước khi đáp | ||
| Mình từng hỏi "con lo điều gì" thay vì "con biết gì mà nói" | ||
| Trong năm qua, mình đã đổi ít nhất một thói quen sau khi con nhắc | ||
| Mình đã báo lại cho con kết quả của một việc con góp ý | ||
| Mình vẫn nói được "chuyện này bố quyết khác" một cách bình thản | ||
| Mình chủ động hỏi ý con về ít nhất một việc lớn |
Nếu dòng đầu và dòng thứ ba đều "chưa" trong thời gian dài, có thể mình đang gạt lời con theo phản xạ. Nếu dòng thứ năm là "chưa", có thể mình đang để con quyết thay quá nhiều. Cầu thị nằm ở giữa: nghe thật, rồi tự quyết.
Bố mẹ làm bảng này hai lần: một lần tự đánh dấu, một lần hỏi một người con xem con thấy thế nào. Chỗ hai bên đánh dấu khác nhau là chỗ đáng nói chuyện, và chính việc bố mẹ chủ động hỏi đã là một câu trả lời cho dòng cuối.
Câu hỏi thường gặp
Con hay nói như ra lệnh với bố mẹ thì có nên nghe không?
Tách giọng nói với nội dung. Bố mẹ nói thẳng: "Ý con bố nghe, nhưng con nói như ra lệnh thì bố khó chịu." Nhiều người con không nhận ra giọng mình. Nội dung nếu đúng thì vẫn đáng giữ.
Nghe theo con quá nhiều có phải là mất quyền tự quyết?
Nghe khác với làm theo. Bố mẹ có thể nghe hết, cân nhắc thật, rồi quyết khác. Mất quyền tự quyết là khi mình không còn được hỏi, hoặc làm theo chỉ vì sợ con giận. Hãy nói rõ với con việc nào mình muốn tự quyết.
Các con góp ý trái ngược nhau thì làm sao?
Mời các con ngồi lại cùng lúc, để các con nói lý do trước mặt nhau. Bố mẹ nghe xong rồi quyết, và nói rõ vì sao. Tránh nghe riêng từng đứa rồi làm theo người nói sau cùng, vì dễ gây hiểu lầm giữa anh chị em.
Làm sao nhờ con giúp chuyện công nghệ mà con không sốt ruột?
Hỏi một việc một lần, nhờ con làm chậm, bố mẹ tự bấm thay vì con bấm hộ. Ghi lại các bước bằng tay vào sổ. Cảm ơn con sau mỗi lần. Con sốt ruột thường vì bị hỏi lại nhiều lần một việc.
Con góp ý cách mình đối xử với dâu, rể, có nên giận không?
Giận là phản ứng tự nhiên, nhưng con thường là người thấy rõ nhất chuyện trong nhà nhỏ của nó. Hỏi lần nào cụ thể, nghĩ lại vài hôm. Nếu thấy mình chưa đúng, một câu nói nhẹ với dâu, rể có thể gỡ được nhiều chuyện.