Lý do thực tế nhất để rèn tinh thần cầu thị là nó làm giảm cái giá của sai lầm: mình nhận ra chỗ sai sớm hơn, sửa khi còn rẻ, và giữ được những người dám nói thật với mình. Không ai tránh được sai; khác nhau là sai được phát hiện sau một tuần hay sau mười năm.
Cầu thị không phải bảo đảm cho thành công hay giàu có, và bài này không hứa điều đó. Điều chắc chắn hơn là chiều ngược lại: thiếu cầu thị có một cái giá rất cụ thể, thường trả chậm và trả dồn. Phần dưới đi qua những lợi ích có cơ sở, cái giá qua bốn tình huống quen thuộc, và vì sao cầu thị là thứ phải rèn chứ không tự có.
Bốn lợi ích thật, không thổi phồng
Sửa sai khi còn rẻ. Một lỗi trong cách bón phân, cách dạy con, cách tính giá hàng nếu được người khác chỉ ra ở tháng đầu thì sửa mất một buổi; nếu phát hiện sau ba năm thì có khi phải làm lại từ đầu. Cầu thị không làm mình ít sai đi bao nhiêu, nhưng rút ngắn khoảng thời gian từ lúc sai đến lúc biết mình sai.
Có nhiều nguồn thông tin hơn. Mỗi người chỉ nhìn được một góc. Người chịu nghe có thêm mắt của vợ chồng, đồng nghiệp, khách hàng, con cái. Người không chịu nghe chỉ có một đôi mắt của chính mình, và đôi mắt đó luôn có điểm mù.
Giữ được người dám nói thật. Đây là lợi ích ít được để ý nhất. Mỗi lần ai đó góp ý mà bị gạt đi hay bị giận, lần sau họ sẽ im. Sau vài năm, người thiếu cầu thị thường sống giữa những người chỉ nói điều họ muốn nghe, và tưởng rằng mọi thứ vẫn ổn.
Ít mệt hơn khi bị chỉ ra chỗ sai. Nghe có vẻ ngược, nhưng người đã quen tách "việc mình làm sai" khỏi "giá trị con người mình" thì mỗi lời góp ý chỉ là thông tin, không còn là một cú đánh vào lòng tự trọng. Họ vẫn khó chịu, nhưng cơn khó chịu qua nhanh hơn.
Cái giá của thiếu cầu thị: bốn tình huống quen thuộc
Các tình huống dưới đây là giả định, ghép từ những chuyện thường gặp. Anh Hùng làm thợ điện, mười lăm năm trong nghề. Một thợ trẻ nhắc rằng loại dây anh quen dùng cho bếp từ là thiếu tiết diện. Anh gạt đi: "Anh làm cả trăm nhà rồi." Ba năm sau, một căn nhà anh đi dây bị chảy vỏ dây sau bếp. Không ai bị thương, nhưng anh mất khách quen và mất uy tín trong khu phố. Cái giá ở đây không nằm ở lỗi kỹ thuật, mà ở chỗ lỗi đã được chỉ ra từ trước.
Bà Tư bán xôi buổi sáng. Khách vài lần nói xôi dạo này khô. Bà nghĩ khách khó tính, và đổ cho gạo đợt này kém. Khách không nói nữa, chỉ đơn giản là không quay lại. Khi bà nhận ra người mua ít đi, đã nửa năm trôi qua. Trong buôn bán nhỏ, khách hiếm khi góp ý lần thứ hai; họ góp ý bằng cách đi chỗ khác.
Anh Minh và vợ cãi nhau nhiều lần về việc anh cho con chơi điện thoại trong bữa ăn. Anh coi đó là chuyện nhỏ, vợ làm quá. Đến khi cô giáo gọi điện báo cháu khó tập trung trong lớp, anh mới ngồi lại nghe. Không chắc điện thoại là nguyên nhân duy nhất, nhưng điều đáng tiếc là cuộc nói chuyện nghiêm túc lẽ ra đã xảy ra sớm hơn hai năm.
Chị Hạnh làm tổ trưởng ở xưởng may. Chị nổi tiếng giỏi việc nhưng ai góp ý cũng bị chị nói lại cho đến khi người kia thôi. Dần dần, tổ của chị không ai báo lỗi; lỗi chỉ lộ ra khi hàng bị trả về. Cái giá ở đây được trả bởi cả tổ, không riêng chị.
Cái giá trả ngay và cái giá trả sau
Thiếu cầu thị hấp dẫn vì nó tránh cho mình một cái giá ngay trước mắt. Vấn đề là cái giá đó chỉ được dời lại, và thường lớn lên:
| Khi được góp ý, nếu… | Cái giá trả ngay | Cái giá trả sau |
|---|---|---|
| Chịu nghe và kiểm lại | Khó chịu, mất thời gian, có khi phải nhận sai trước mặt người khác | Thường nhỏ: một lần sửa sớm |
| Gạt đi để giữ thể diện | Gần như không có, thậm chí thấy nhẹ người | Lỗi chạy tiếp; người góp ý thôi nói; phát hiện muộn |
| Gật cho xong nhưng không làm | Không có | Người góp ý mất lòng tin vì thấy mình không thật |
| Nổi nóng với người góp ý | Một lúc hả giận | Quan hệ sứt mẻ; cả nhóm học được rằng nói thật là nguy hiểm |
Đọc bảng theo hàng ngang sẽ thấy vì sao thiếu cầu thị lại phổ biến: ở cột giữa, phương án thiếu cầu thị gần như luôn rẻ hơn. Con người có xu hướng chọn cái rẻ trước mắt, nhất là khi cái giá về sau còn mơ hồ và có thể không xảy ra.
Hiểu được cơ chế này giúp nhìn khác về người bảo thủ quanh mình, và về chính mình. Đa số không bảo thủ vì xấu tính, mà vì phản xạ tránh khó chịu, lặp lại nhiều lần thành nếp.
Vì sao cầu thị phải rèn, không tự có
Phản xạ tự nhiên của con người trước thông tin nói rằng mình sai là tự vệ. Tâm lý học xã hội đã mô tả hiện tượng này từ lâu, từ thuyết bất hoà nhận thức của Leon Festinger (1957) đến các nghiên cứu về việc con người diễn giải thông tin theo hướng có lợi cho niềm tin sẵn có. Phần cơ chế nhận sai có danh mục riêng; ở đây chỉ cần hiểu: thấy khó chịu khi bị chỉ ra chỗ sai là bình thường, không phải dấu hiệu mình kém.
Vì phản xạ tự vệ là mặc định, cầu thị giống một kỹ năng ngược chiều phản xạ, giống như học bơi là học không vùng vẫy khi xuống nước. Nó cần những thao tác nhỏ được lặp lại: dừng vài giây trước khi đáp, hỏi lại một câu, ghi lại lời góp ý để xem sau khi đã bình tĩnh, và chủ động hỏi ý kiến trước khi bị góp ý.
Một điều đáng mừng là các nghiên cứu về khiêm tốn trí tuệ, ví dụ công trình của Mark Leary và cộng sự (2017), cho thấy mức độ sẵn lòng thừa nhận giới hạn hiểu biết của mình khác nhau giữa người với người và có liên quan đến cách họ xử lý thông tin trái chiều. Nghĩa là đây là một khác biệt có thật, nhìn thấy được, chứ không chỉ là lời khuyên đạo đức. Còn rèn được đến đâu thì tuỳ từng người, không ai hứa trước được.
Môi trường cũng góp phần không nhỏ. Người lớn lên trong gia đình mà nhận sai bị cười chê, hoặc làm việc ở nơi báo lỗi bị phạt, sẽ có phản xạ tự vệ mạnh hơn, và điều đó dễ hiểu. Rèn cầu thị trong hoàn cảnh ấy không có nghĩa là tự trách mình bảo thủ, mà là nhận ra phản xạ đó từng giúp mình an toàn, rồi chọn chỗ an toàn để thử cách khác trước, ví dụ với một người bạn tin cậy.
Bắt đầu rèn từ đâu: năm việc nhỏ trong một tháng
Không cần đổi tính cách. Năm việc dưới đây đủ nhỏ để làm ngay, và đủ cụ thể để biết mình đã làm hay chưa:
- Mỗi tuần hỏi một người một câu: "Có điều gì mình làm khiến anh, chị thấy khó làm việc cùng không?" Chọn người ở các phía khác nhau: nhà, chỗ làm, bạn bè.
- Khi bị góp ý, chỉ đáp bằng một câu hỏi lại, không giải thích, không phân bua trong lượt đầu. Ví dụ: "Anh thấy chỗ nào cụ thể?"
- Ghi lại một lời góp ý mỗi tuần vào sổ, kèm cảm giác lúc nghe. Đọc lại sau ba ngày, khi cơn khó chịu đã qua.
- Chọn một chuyện mình tin chắc và thử viết ra lập luận tốt nhất của phía ngược lại. Không cần đổi ý, chỉ cần hiểu họ nghĩ gì.
- Khi đã sửa theo góp ý, báo lại cho người đã góp ý. Việc này nhỏ nhưng là cách nhanh nhất để người khác tiếp tục nói thật với mình.
Sau một tháng, điều nên nhìn lại không phải là "mình đã cầu thị chưa", mà là những câu cụ thể: tuần nào mình đã bỏ qua việc hỏi, lời góp ý nào làm mình khó chịu nhất và vì sao. Câu trả lời thường chỉ ra đúng vùng cứng nhất của mình.
Những lợi ích người ta hay hứa mà không nên tin
Có nhiều bài viết nói cầu thị là "chìa khoá thành công", là "bí quyết thăng tiến". Những câu đó nghe hay nhưng không có cơ sở chắc. Thành công, thăng tiến phụ thuộc vào rất nhiều thứ ngoài thái độ: hoàn cảnh, cơ hội, sức khoẻ, may mắn. Có những người rất cầu thị mà vẫn gặp thất bại, và có những người bảo thủ mà vẫn được việc trong một thời gian dài, nhất là khi họ được bao quanh bởi người khác bù đắp cho họ.
Cầu thị cũng không làm mình được mọi người yêu quý hơn ngay. Có lúc nó làm mình khó chịu với người khác: người cầu thị hay hỏi lại, hay đòi chứng cứ, hay nói "để mình kiểm lại đã". Trong những môi trường quen gật đầu cho nhanh, thái độ này có thể bị coi là rắc rối.
Điều nói được một cách trung thực là: về lâu dài, người cầu thị ít phải trả những cái giá lớn vì những sai lầm mà người khác đã nhìn thấy từ trước. Đó là một lý do đủ tốt, không cần thêm lời hứa nào nữa.
Cũng nên nói thêm về một lợi ích ít ai kể: cầu thị làm cuộc sống đỡ cô độc hơn. Người không chịu nghe phải tự gánh mọi quyết định và mọi cái sai một mình, vì họ đã gạt những người có thể chia sẻ gánh nặng đó. Người chịu nghe, chịu hỏi thì có một vòng người cùng nghĩ với mình, cùng nhìn ra chỗ hỏng, và cùng vui khi sửa được. Lợi ích này không đo bằng tiền hay chức vụ, nhưng hỏi những người đã sống đủ lâu, nhiều người sẽ xếp nó lên trước.
Câu hỏi thường gặp
Bảo thủ có phải lúc nào cũng xấu không?
Không hẳn. Giữ những cách làm đã được kiểm chứng là điều khôn ngoan; vấn đề chỉ nảy sinh khi mình từ chối xem xét lại kể cả khi có lý do mới. Phân biệt chỗ này: giữ vì đã kiểm và vẫn thấy đúng, hay giữ vì không muốn nghe.
Rèn cầu thị bao lâu thì thấy khác?
Không có con số chung. Thường thì những thao tác nhỏ như hỏi lại một câu, ghi lại lời góp ý trở nên quen sau vài tuần làm đều. Còn sự khác biệt mà người xung quanh nhận ra, ví dụ họ bắt đầu nói thật nhiều hơn, thường cần lâu hơn, vì họ cần thời gian để tin.
Người lớn tuổi có rèn cầu thị được không?
Được. Tuổi tác không ngăn việc học một thói quen nghĩ mới. Khó hơn thường không phải vì tuổi mà vì vị trí: người có tuổi, có địa vị thường quen được nghe theo, nên ít dịp được góp ý thật. Chủ động hỏi là bước đầu quan trọng nhất.
Cầu thị quá có làm mình mất chính kiến không?
Nếu cầu thị được hiểu đúng là tìm điều đúng, thì không. Điều làm mất chính kiến là dễ dãi: nghe ai cũng theo. Người cầu thị nghe rồi tự kiểm, và giữ ý mình khi lý lẽ của mình vẫn đứng vững.
Làm sao biết một lời góp ý đáng nghe hay không?
Xem ba điều: người góp ý có nhìn thấy việc mình làm không, lời góp ý có cụ thể không, và có ai khác nói điều tương tự không. Lời góp ý cụ thể, lặp lại từ nhiều người độc lập thường đáng xem xét nghiêm túc, kể cả khi cách nói khó nghe.