Sổ dự đoán cá nhân là nơi bạn ghi lại những điều mình đoán sẽ xảy ra, kèm mức chắc chắn, rồi sau đó đối chiếu với kết quả thật. Sau vài chục dự đoán, bạn sẽ thấy bằng số chứ không bằng cảm giác: mình hay đoán lệch ở loại chuyện nào, lệch theo chiều nào, và những lúc mình nói "chắc chắn" thì thật ra đúng bao nhiêu phần.
Lý do cần làm vậy là các nghiên cứu về phán đoán từ nhiều thập niên nay cho thấy con người nói chung tự tin quá mức: những điều ta nói "chắc chắn" đúng ít hơn ta tưởng. Các trang tri thức đã có bài chuyên sâu về ước lượng có hiệu chỉnh của chuyên gia và nguỵ biện kế hoạch trong dự án; bài này chỉ bàn phiên bản đời thường, làm được với một cuốn sổ hay ghi chú trên điện thoại, cho những quyết định nhỏ mỗi tuần.
Tự tin quá mức trong chuyện hằng ngày trông như thế nào
Tự tin quá mức ít khi hiện ra trong những quyết định lớn, nơi ta còn cẩn thận. Nó hiện ra trong những chuyện nhỏ lặp lại mỗi ngày. "Mười lăm phút là tới" trong khi lần nào cũng mất hai lăm phút. "Chắc chắn anh ấy sẽ đồng ý" rồi bị từ chối. "Món này để tủ lạnh được cả tuần" mà không nhớ đã nghe ở đâu. "Mình nhớ rõ là đã khoá cửa" rồi quay về thấy cửa mở.
Mỗi lần đoán sai như vậy, ta thường có sẵn một lời giải thích riêng: hôm đó kẹt xe, hôm đó anh ấy bận, hôm đó trời nóng. Lời giải thích nào cũng có lý, và chính vì có lý nên ta không bao giờ thấy được mẫu chung: mình luôn đoán thời gian ngắn hơn thực tế, mình luôn đoán người khác dễ đồng ý hơn thực tế. Không có ghi chép thì trí nhớ giữ lại những lần đoán đúng và xoá dần những lần đoán sai.
Đây là lý do khiêm tốn trí tuệ cần một công cụ đo. Tự nhủ "mình nên bớt chắc chắn" không có tác dụng bao nhiêu, vì ta không biết bớt bao nhiêu và bớt ở chỗ nào. Một cuốn sổ ghi lại dự đoán cho câu trả lời cụ thể: ở chuyện thời gian thì mình lệch nhiều, ở chuyện tiền chợ thì mình đoán khá chuẩn, ở chuyện đoán ý người khác thì mình lạc quan quá.
Cách ghi một dự đoán cho đúng
Dự đoán ghi trong sổ phải đủ rõ để sau này không cãi được là đúng hay sai. Mỗi dòng gồm các phần sau:
- Ngày ghi. Để biết khoảng thời gian từ lúc đoán tới lúc có kết quả.
- Điều dự đoán, viết thành câu có thể kiểm. Không viết "cuộc họp sẽ suôn sẻ" mà viết "cuộc họp sẽ kết thúc trước 10 giờ" hoặc "chị Lan sẽ đồng ý phương án A".
- Mức chắc chắn, bằng phần trăm. Chọn trong các mức 60, 70, 80, 90, 95 phần trăm. Không cần chính xác tuyệt đối; điều quan trọng là phải chọn một con số thay vì chữ "chắc".
- Ngày sẽ biết kết quả. Để nhắc mình quay lại đối chiếu.
- Kết quả: đúng hay sai. Ghi sau khi biết, không sửa phần dự đoán.
- Một dòng ghi chú (tuỳ chọn). Nếu sai, sai vì điều gì mà lúc đoán mình không tính tới.
Phần khó nhất là bước ba. Lúc đầu nhiều người thấy kỳ cục khi gắn con số cho một dự đoán đời thường. Nhưng con số buộc ta phân biệt "khá chắc" với "gần như chắc chắn", hai mức mà trong lời nói hằng ngày ta dùng lẫn lộn.
Không cần ghi mọi thứ. Mỗi tuần năm đến mười dự đoán là đủ. Chọn những chuyện bạn thật sự có ý kiến, không chọn chuyện hoàn toàn may rủi như thời tiết tuần sau.
Ví dụ một trang sổ (ví dụ giả định)
Dưới đây là một trang sổ mẫu của một người đi làm văn phòng, ghi trong hai tuần:
| Dự đoán | Mức chắc | Kết quả | Ghi chú khi sai |
|---|---|---|---|
| Đi từ nhà tới chỗ làm dưới 30 phút sáng thứ hai | 90% | Sai | Quên tính đoạn đổ xăng |
| Báo cáo tháng xong trước thứ sáu | 80% | Sai | Chờ số liệu của bộ phận khác |
| Mẹ sẽ đồng ý đi khám mắt tuần này | 70% | Đúng | |
| Tiền chợ tuần này dưới mức thường lệ | 60% | Đúng | |
| Con sẽ tự làm xong bài tập không cần nhắc | 60% | Sai | Hôm đó có bạn rủ chơi |
| Cuộc gọi với khách hàng sẽ dưới 20 phút | 80% | Sai | Khách hỏi thêm phần giá |
| Cây ớt ngoài ban công ra hoa trong tháng này | 70% | Đúng |
Chỉ với bảy dòng, đã thấy một mẫu: ba dự đoán về thời gian, cả ba mức chắc chắn cao, cả ba sai. Người này không đoán kém nói chung; họ đoán kém ở một loại chuyện cụ thể, và đó là thông tin rất có ích. Lần sau khi định nói "ba mươi phút là xong", họ biết cộng thêm.
Bảy dòng thì chưa đủ để kết luận chắc. Sau khoảng năm mươi dự đoán, các mẫu như vậy mới đáng tin hơn.
Đọc kết quả: mức chắc chắn của mình có khớp với thực tế không
Sau một hai tháng, gom các dự đoán theo mức chắc chắn. Với những dự đoán bạn ghi 90 phần trăm, đếm xem thực tế đúng bao nhiêu. Nếu bạn ghi 90 phần trăm cho hai mươi dự đoán mà chỉ đúng mười bốn, tức khoảng 70 phần trăm, thì mỗi khi bạn cảm thấy "gần như chắc chắn", thực ra bạn chỉ "khá chắc". Đó là con số đáng nhớ hơn mọi lời khuyên về khiêm tốn.
Người có mức chắc chắn khớp tốt với thực tế được gọi là hiệu chỉnh tốt: những gì họ nói 70 phần trăm thì đúng khoảng 70 phần trăm số lần. Không ai hiệu chỉnh hoàn hảo, và mục đích không phải là đạt điểm cao mà là biết độ lệch của mình. Nhiều người thấy mình tự tin quá mức ở các mức cao, nhưng cũng có người lại thiếu tự tin, ghi 60 phần trăm cho những chuyện thực ra họ đoán đúng gần hết.
Thứ hai đáng đọc là loại chuyện. Tách dự đoán thành vài nhóm: thời gian, người khác sẽ phản ứng ra sao, tiền bạc, kết quả công việc. Thường bạn sẽ thấy mình lệch nhiều ở một hai nhóm và khá chuẩn ở các nhóm còn lại. Biết điều này, bạn không cần nghi ngờ mọi phán đoán của mình, chỉ cần dè dặt hơn ở đúng những nhóm hay lệch.
Nên ghi những loại dự đoán nào
Không phải dự đoán nào cũng đáng ghi. Những loại dưới đây thường cho nhiều thông tin nhất về chính mình, vì chúng lặp lại và vì mình hay có ý kiến mạnh về chúng:
- Thời gian làm xong một việc: nấu bữa cỗ, dọn nhà, viết xong một báo cáo, sửa xong cái xe.
- Phản ứng của người khác: sếp có duyệt không, con có chịu đi ngủ đúng giờ không, khách có quay lại không.
- Chi tiêu: tiền điện tháng này, tổng tiền một chuyến đi chơi, chi phí sửa nhà so với báo giá ban đầu.
- Kết quả việc mình làm: món mới nấu có được cả nhà khen không, cây giâm có sống không, buổi trình bày có ai hỏi lại không.
- Trí nhớ của chính mình: "mình đã gửi tin nhắn đó rồi", "mình để chìa khoá trong ngăn kéo", rồi kiểm ngay.
Nhóm cuối cùng thường gây bất ngờ nhất. Nhiều người tin trí nhớ của mình chắc tới mức không bao giờ kiểm, và chỉ khi ghi lại mới thấy những câu "mình nhớ rõ là" sai khá thường xuyên. Đó là một bài học khiêm tốn rất nhẹ nhàng, vì nó không dính tới ai khác ngoài mình.
Tránh ghi những dự đoán liên quan tới chuyện riêng tư của người khác hay những điều có thể làm tổn thương nếu cuốn sổ bị ai đọc được. Sổ dự đoán là để hiểu mình, không phải để phán xét người quanh mình.
Những lỗi thường gặp khi giữ sổ
Viết dự đoán mơ hồ. "Tuần này sẽ ổn" không bao giờ sai được, nên cũng không dạy được gì. Nếu khi đối chiếu bạn phải cân nhắc "thế này có tính là đúng không", nghĩa là câu dự đoán chưa đủ rõ.
Sửa lại dự đoán sau khi biết kết quả. Đầu óc rất giỏi tự thuyết phục rằng "thật ra lúc đó mình cũng đoán vậy". Viết bằng bút hoặc ghi có ngày giờ rồi không sửa là cách chặn việc này.
Chỉ ghi những chuyện dễ. Nếu chỉ ghi những thứ chắc chắn đúng, sổ sẽ đẹp nhưng vô dụng. Ghi cả những chuyện mình thật sự không chắc, vì đó là chỗ khiêm tốn trí tuệ phát huy tác dụng.
Bỏ cuộc sau hai tuần. Hai tuần chưa đủ dữ liệu để thấy mẫu, và việc thấy mình sai nhiều lúc đầu có thể làm nản. Hãy coi nó như một thí nghiệm hai tháng, sau đó quyết định có tiếp tục hay không.
Dùng sổ để tự trách. Sổ dự đoán là công cụ đo, không phải bảng điểm. Mỗi dự đoán sai là một thông tin, không phải một lỗi đạo đức. Nếu việc ghi sổ làm bạn lo âu hay tự trách, giảm số dự đoán hoặc tạm dừng.
Từ cuốn sổ ra cách nói và cách quyết định
Giá trị lớn nhất của sổ dự đoán không nằm ở cuốn sổ mà ở thói quen nó để lại: khi nói một điều về tương lai, bạn tự động hỏi "mình chắc bao nhiêu phần". Câu "chắc chắn xong trước thứ sáu" dần được thay bằng "khả năng cao xong trước thứ sáu, nhưng phụ thuộc số liệu bên kia". Người nghe được lợi vì họ biết nên chuẩn bị phương án dự phòng hay không.
Trong quyết định, cuốn sổ giúp bạn biết khi nào cần chừa đường lui. Nếu bạn biết mình hay đoán thời gian ngắn hơn thực tế, bạn sẽ hẹn khách muộn hơn mình nghĩ. Nếu bạn biết mình hay lạc quan về việc người khác đồng ý, bạn sẽ chuẩn bị sẵn câu trả lời cho trường hợp họ từ chối. Đây chính là khiêm tốn trí tuệ ở dạng cụ thể nhất: không phải nghi ngờ mọi thứ, mà là biết chính xác chỗ mình hay sai.
Ai muốn đi xa hơn, các nghiên cứu về dự báo của Philip Tetlock và các kỹ thuật ước lượng khoảng tin cậy có bài riêng ở các trang chuyên về chuyên môn và kinh tế học hành vi. Với đời thường, một cuốn sổ, năm dòng mỗi tuần và một buổi đối chiếu mỗi tháng đã đủ để bạn biết mình rõ hơn nhiều so với trước.
Câu hỏi thường gặp
Ghi sổ dự đoán có tốn nhiều thời gian không?
Không. Mỗi dự đoán chỉ cần một dòng, viết trong chưa đến một phút. Mỗi tháng dành khoảng mười lăm phút để đối chiếu và đếm. Tổng thời gian ít hơn nhiều so với thời gian ta thường mất vì những quyết định dựa trên phán đoán lệch mà không biết.
Có nên dùng sổ dự đoán cho chuyện đầu tư, mua bán không?
Sổ dự đoán là công cụ tự hiểu mình, không phải công cụ để đoán giá hay ra quyết định đầu tư. Bạn có thể ghi cả các phán đoán về tiền bạc để biết mình hay lạc quan hay bi quan, nhưng không nên coi số liệu trong sổ là căn cứ để đặt cược tiền.
Mức chắc chắn 50 phần trăm có nên ghi không?
Không cần. Dự đoán 50 phần trăm nghĩa là bạn không nghiêng về phía nào, nên đúng hay sai đều không nói lên điều gì về phán đoán của bạn. Bắt đầu từ 60 phần trăm trở lên, nơi bạn có một chút nghiêng, thì mới có cái để đo.
Làm sao biết bao nhiêu dự đoán thì đủ để kết luận?
Không có con số tuyệt đối, nhưng với mỗi mức chắc chắn, vài chục dự đoán trở lên mới bắt đầu cho thấy mẫu đáng tin. Với ít dự đoán, vài lần may rủi có thể làm kết quả lệch nhiều. Vì vậy nên đọc sổ như một xu hướng, không như bản án.
Có thể làm sổ dự đoán cùng người nhà không?
Có, và khá vui nếu làm nhẹ nhàng. Cả nhà cùng đoán về những chuyện chung như giờ khách tới, cây nào ra trái trước, rồi đối chiếu. Cách này tập cho trẻ nói kèm mức chắc chắn mà không biến thành cuộc thi; không nên chấm điểm hay xếp hạng ai đoán giỏi hơn.