Nói "có thể mình sai" không làm bạn yếu đi nếu câu ấy đi kèm căn cứ và đặt đúng chỗ: nó cho người nghe biết phần nào trong lời bạn có thể dựa vào, phần nào cần kiểm thêm. Câu ấy chỉ nghe yếu khi được dùng như một câu rào đón chung chung cho mọi điều, hoặc khi giọng nói và nội dung không khớp nhau.
Bài này dành cho phần "nói ra" của khiêm tốn trí tuệ. Nhiều người trong đầu biết mình chưa chắc, nhưng không biết nói ra thế nào cho khỏi bị coi là thiếu chính kiến, nhất là trước cấp trên, trước khách hàng hay trong một cuộc tranh luận. Dưới đây là một thang năm mức chắc chắn với câu mẫu cho từng mức, những lỗi khiến câu nói nghe yếu, và cách dùng trong vài hoàn cảnh hay gặp. Cách góp ý và thuyết phục người khác là chuyện của các trang về giao tiếp; ở đây chỉ bàn cách nói về độ chắc của chính mình.
Thang năm mức chắc chắn và câu mẫu
Thay vì chỉ có hai chế độ "chắc chắn" và "không biết", hãy tập nói theo năm mức. Mỗi mức có cách mở câu riêng:
| Mức | Khi nào dùng | Câu mở mẫu |
|---|---|---|
| Biết chắc | Đã tự làm, tự thấy, hoặc có nguồn rất đáng tin | "Cái này em chắc, em đã làm ba lần rồi." |
| Khá chắc | Có căn cứ tốt nhưng còn một hai chỗ chưa kiểm | "Em khá chắc là vậy, chỉ chưa kiểm lại phần số liệu mới." |
| Nghiêng về | Có vài dấu hiệu, chưa đủ để khẳng định | "Em nghiêng về hướng A, vì hai lý do, nhưng chưa chắc." |
| Đoán | Chủ yếu dựa vào cảm giác hoặc kinh nghiệm chung | "Em chỉ đoán thôi: có lẽ là do chỗ này." |
| Không biết | Không có căn cứ | "Em không biết. Để em hỏi người làm phần đó." |
Điều làm thang này có giá trị là sự nhất quán. Nếu bạn chỉ nói "biết chắc" khi thật sự chắc, sau một thời gian người quanh bạn sẽ hiểu rằng mỗi khi bạn nói "biết chắc", họ có thể dựa vào. Ngược lại, người nói "chắc chắn" cho mọi điều sẽ khiến chữ đó mất hết giá trị.
Mức "không biết" đáng tập nhất. Nói "em không biết" kèm một bước tiếp theo, như "để em hỏi", nghe chuyên nghiệp hơn nhiều so với trả lời đại cho xong. Câu Luận Ngữ quen thuộc "biết thì nói là biết, không biết thì nói là không biết, thế mới là biết" đã nói điều này từ rất lâu.
Vì sao "có thể mình sai" đôi khi nghe yếu
Dùng cho mọi câu. Người mở đầu mọi ý bằng "chắc em sai nhưng…" khiến người nghe không phân biệt được ý nào thật sự chưa chắc. Câu rào đón dùng tràn lan trở thành tiếng ồn.
Không kèm căn cứ. "Có thể em sai" đứng một mình nghe như xin lỗi trước. "Có thể em sai, vì em mới xem số liệu tuần trước" lại cho thấy bạn biết chính xác chỗ yếu của ý mình, và đó là dấu hiệu của người nắm vấn đề.
Giọng nói lí nhí. Nội dung khiêm tốn nhưng giọng rõ ràng thì nghe vững. Nội dung khiêm tốn và giọng cũng lí nhí thì nghe như sợ. Hoàn toàn nói được "chỗ này em chưa chắc" với cùng một giọng như khi nói "chỗ này em chắc".
Rút lại ngay khi bị hỏi. Nếu vừa nói "em nghiêng về hướng A" mà bị hỏi lại liền đổi sang "dạ thôi, theo anh cũng được", người nghe hiểu rằng bạn không có ý kiến thật. Nói rõ mức chắc chắn rồi giữ nó, trừ khi người kia đưa ra căn cứ mới.
Nói sau khi đã khẳng định mạnh. Khẳng định "chắc chắn là vậy" rồi bị phản bác mới thêm "à mà có thể em sai" nghe như rút lui. Đặt mức chắc chắn ngay từ đầu thì không phải rút gì cả.
Câu mẫu cho từng hoàn cảnh
Cùng một ý "mình chưa chắc", cách nói thay đổi theo người nghe và hoàn cảnh:
- Với cấp trên, khi được hỏi ý kiến: "Em đề xuất phương án B. Em chắc ở phần chi phí vì đã hỏi ba nơi; phần thời gian thì em chưa chắc, có thể chậm hơn một tuần."
- Với khách hàng, khi chưa có câu trả lời: "Câu này em chưa trả lời chắc được. Chiều nay em hỏi bộ phận kỹ thuật và báo lại anh trước 5 giờ."
- Với người nhà, khi bàn chuyện sức khoẻ: "Con nghe nói vậy thôi, chưa chắc đâu mẹ. Mình hỏi bác sĩ trong lần khám tới cho chắc."
- Trong tranh luận với bạn bè: "Mình nghĩ thế này, nhưng mình biết mình mới đọc một nguồn. Cậu đọc thấy khác ở đâu?"
- Khi dạy người mới: "Cách này anh hay làm và thấy ổn. Nhưng anh cũng chưa thử cách khác, em thấy cách nào hay hơn thì nói anh nghe."
- Khi viết trên mạng: "Đây là kinh nghiệm của mình ở một chỗ cụ thể, không chắc đúng với mọi nơi."
Điểm chung: mỗi câu đều nói rõ phần nào chắc, phần nào chưa, và hầu hết kèm một bước tiếp theo. Câu có bước tiếp theo nghe chủ động; câu chỉ có sự không chắc thì nghe bị động.
Câu dành cho người mới đáng chú ý: người có kinh nghiệm nói được "anh cũng chưa thử cách khác" là đang mở cửa cho người mới đóng góp, đồng thời làm gương cho họ cách nói thật về giới hạn của mình.
Tình huống điển hình: cuộc họp phụ huynh
Tình huống giả định: anh Quân, 40 tuổi, là đại diện phụ huynh của một lớp. Trong buổi họp, các phụ huynh hỏi anh về chuyện chuyến tham quan cuối năm: đi đâu, chi phí bao nhiêu, có an toàn không. Anh mới nhận được một số thông tin qua điện thoại từ nhà trường, còn nhiều chỗ chưa rõ.
Cách nói thứ nhất, vì sợ bị coi là không làm tròn việc, anh trả lời chắc mọi câu: "Chi phí khoảng như năm ngoái, an toàn tuyệt đối." Hai tuần sau khi có thông báo chính thức, chi phí khác, và vài phụ huynh nhắc lại câu "an toàn tuyệt đối". Lần sau, lời anh nói ít trọng lượng hơn.
Cách nói thứ hai: "Phần địa điểm thì em chắc, nhà trường đã chốt. Phần chi phí em chưa có số chính thức, em đoán gần như năm ngoái nhưng chưa dám nói chắc. Phần an toàn thì em sẽ xin danh sách người đi kèm và phương án đưa đón rồi gửi lên nhóm." Câu trả lời này dài hơn một chút, nhưng phụ huynh biết chính xác cái gì đã có, cái gì đang chờ. Anh không bị coi là kém, mà ngược lại, được tin vì nói đúng điều mình biết.
Điều đáng học từ tình huống này là cách chia câu trả lời thành ba phần theo mức chắc chắn: đã chốt, đang chờ, sẽ làm gì để biết. Cách chia đó dùng được cho rất nhiều hoàn cảnh khác, từ trả lời cha mẹ về chuyện sửa nhà, trả lời đồng nghiệp về tiến độ, tới trả lời con về một câu hỏi khó. Người hỏi hiếm khi cần bạn biết hết; họ cần biết chỗ nào đã có thể yên tâm và chỗ nào còn phải chờ. Một câu trả lời chia rõ như vậy cũng giúp chính bạn nhớ những việc còn phải theo dõi tiếp.
Khi nào không nên rào đón
Nói rõ mức chắc chắn không có nghĩa là phải rào đón mọi điều. Có những lúc người khác cần một câu trả lời dứt khoát để hành động, và việc bạn đã cân nhắc kỹ cho phép nói dứt khoát. Trong tình huống khẩn cấp, như khi thấy nguy cơ cháy hay người bị ngất, câu "có thể mình sai nhưng…" làm chậm mọi người. Lúc đó nói thẳng điều cần làm, sau đó mới bàn lại.
Cũng có khi bạn thật sự biết chắc, nhưng vẫn rào đón vì thói quen hoặc vì sợ người nghe phật lòng. Ví dụ: bạn là người duy nhất trong nhà đã đọc kỹ hợp đồng thuê nhà, và biết chắc một điều khoản bất lợi. Nói "chắc con sai, nhưng hình như…" chỉ làm cả nhà bỏ qua điều quan trọng. Khiêm tốn trí tuệ là chính xác, không phải lúc nào cũng nhỏ giọng.
Phép thử nhanh: trước khi thêm câu rào đón, tự hỏi "mình chưa chắc thật, hay mình chỉ ngại?". Nếu chưa chắc thật, nói ra và nói chỗ nào chưa chắc. Nếu chỉ ngại, bỏ câu rào đón và nói điều mình biết bằng giọng bình thường, kèm căn cứ. Với những chuyện có hậu quả lớn cho người khác, như an toàn, sức khoẻ hay tiền bạc chung của gia đình, việc nói rõ điều mình biết chắc còn là một phần trách nhiệm, không chỉ là chuyện phong cách nói năng.
Tập trong hai tuần
Thói quen nói rõ mức chắc chắn không đến từ việc đọc mà từ việc nói nhiều lần. Một lộ trình nhỏ:
- Tuần một, chỉ quan sát: để ý mỗi lần mình dùng chữ "chắc chắn", "chắc là", "hình như" trong ngày. Không sửa, chỉ đếm và nhớ.
- Cuối tuần một, nhìn lại: những lần nói "chắc chắn", có bao nhiêu lần mình chắc thật? Những lần nói "hình như", có lần nào thật ra mình biết chắc không?
- Tuần hai, chọn một hoàn cảnh để tập: bữa cơm gia đình, các cuộc trao đổi với đồng nghiệp, hoặc khi trả lời tin nhắn. Trong hoàn cảnh đó, cố dùng đúng năm mức ở bảng trên.
- Mỗi tối tuần hai, nhớ lại một câu đã nói đúng mức và một câu đã nói lệch mức. Viết lại câu lệch theo cách đúng hơn.
- Cuối tuần hai, hỏi một người thân hoặc đồng nghiệp: "Dạo này em nói chuyện có rõ hơn không?" Nghe câu trả lời mà không giải thích.
Sau hai tuần, phần lớn người tập thấy mình bớt dùng chữ "chắc chắn" một cách vô thức, và thấy dễ nói "em chưa biết" hơn. Cảm giác yếu khi nói những câu đó cũng nhạt dần, vì phản ứng thật của người nghe thường tốt hơn mình sợ.
Câu hỏi thường gặp
Nói "có thể mình sai" quá nhiều có làm người khác coi thường không?
Có thể, nếu câu đó xuất hiện ở mọi ý và không kèm căn cứ. Khi bạn dùng nó có chọn lọc, chỉ ở những chỗ thật sự chưa chắc và nói rõ chưa chắc ở đâu, người nghe thường đánh giá bạn là người nắm vấn đề và trung thực, không phải người thiếu chính kiến.
Dùng phần trăm khi nói chuyện có kỳ quặc không?
Trong trò chuyện thường ngày thì có thể hơi lạ, nên dùng chữ như "khá chắc", "nghiêng về", "chỉ đoán". Trong công việc cần quyết định, nói "em nghĩ khoảng bảy phần mười là kịp" lại rất rõ ràng và giúp người nghe chuẩn bị phương án dự phòng.
Làm sao nói "em không biết" với khách hàng mà không mất uy tín?
Đi kèm ngay một bước tiếp theo và một mốc thời gian: "Em chưa có câu trả lời chính xác, chiều nay em kiểm và báo lại anh." Khách hàng thường mất lòng tin vì câu trả lời sai hơn là vì câu "em chưa biết" có hẹn trả lời rõ ràng.
Nếu người đối diện luôn nói chắc chắn còn mình nói có mức độ, mình có bị lép vế không?
Trong một cuộc tranh luận ngắn thì có thể. Nhưng về lâu dài, khi các khẳng định chắc nịch của người kia sai vài lần, người nghe sẽ nhận ra ai đáng tin hơn. Giữ cách nói có mức độ, kèm căn cứ rõ ràng, và để thời gian chứng minh.
Câu "có thể mình sai" có khác câu xin lỗi không?
Khác. Xin lỗi là khi mình đã làm điều gây thiệt cho người khác. "Có thể mình sai" là nói về độ chắc của một nhận định, trước khi biết đúng sai. Trộn hai câu này làm mọi nhận định nghe như lỗi lầm, nên tốt nhất giữ riêng từng câu cho đúng việc.