Người thân, bạn thân thấy được những điều về mình mà mình không tự thấy, nhưng phần lớn họ sẽ không nói nếu không được hỏi rõ ràng và được đảm bảo là nói thật thì an toàn. Cách hỏi hiệu quả là chọn người có thiện chí, hỏi về hành vi cụ thể trong một hoàn cảnh cụ thể, và khi nghe thì chỉ cảm ơn và hỏi thêm, không giải thích hay chống chế.
Bài này khác chuyện xin góp ý về một việc cụ thể ở chỗ làm. Ở đây, bạn hỏi về chính mình: tính cách, cách cư xử, cách mình tác động tới người xung quanh. Bài đưa ra cách chọn người để hỏi, bộ câu hỏi mẫu, cách nghe, cách xử lý điều khó nghe và việc làm sau đó.
Vì sao người thân thường không nói thật nếu không được hỏi
Người thân có nhiều lý do để im lặng. Họ sợ làm mình buồn, sợ quan hệ bị ảnh hưởng, sợ bị coi là xét nét. Họ có thể đã từng thử nói và thấy mình phản ứng không tốt. Họ cũng có thể nghĩ rằng mình đã biết rồi, hoặc rằng điều đó không quan trọng đến mức phải nói.
Trong văn hoá gia đình Việt, việc nói thẳng về tính cách của nhau, nhất là với người lớn hơn, còn khá hiếm. Người ta góp ý về việc ("con nấu mặn quá") dễ hơn góp ý về người ("con hay nói chen ngang người lớn"). Kết quả là nhiều người sống đến bốn, năm mươi tuổi mà chưa từng nghe ai nói rõ một điểm mù lớn của mình, dù cả nhà đều biết.
Vì vậy việc hỏi phải chủ động, rõ ràng và lặp lại. Một câu "có gì cứ nói nhé" không đủ. Người được hỏi cần thấy mình thật sự muốn nghe, đã chuẩn bị để nghe, và sẽ không trách họ vì đã nói.
Câu hỏi nên tránh và câu nên dùng thay
Cách hỏi quyết định khá nhiều chất lượng câu trả lời. Một số câu hỏi nghe có vẻ cởi mở nhưng lại khiến người được hỏi khó nói thật:
| Câu nên tránh | Vì sao khó trả lời | Câu nên dùng thay |
|---|---|---|
| "Anh thấy em có tệ không?" | Câu hỏi đòi người kia trấn an | "Có việc gì em làm mà anh thấy nên làm khác không?" |
| "Em có điểm gì xấu?" | Quá rộng, nghe như mời chê | "Chỉ một điều thôi, điều nào ở em làm anh khó chịu nhất?" |
| "Mọi người nghĩ gì về em?" | Bắt người kia nói thay người khác | "Anh nghĩ gì về cách em nói chuyện trong nhóm?" |
| "Em nóng tính lắm à?" | Câu đóng, dễ được đáp "đâu có" | "Lần gần nhất anh thấy em nóng là lúc nào?" |
| Hỏi lúc đang có mâu thuẫn | Câu trả lời lẫn với cơn giận | Hỏi lúc bình thường, báo trước vài hôm |
Điểm chung của cột phải là cụ thể, có giới hạn, và hướng về hành vi. Người được hỏi thấy dễ trả lời vì họ chỉ phải nhớ một lần, một chuyện, không phải phán xét cả con người mình.
Báo trước cũng là một cách tôn trọng. Một tin nhắn như "cuối tuần em muốn hỏi anh một chuyện về em, anh nghĩ trước giúp em nhé" cho người kia thời gian nhớ lại và chọn lời.
Chọn ai để hỏi
Người có thiện chí với mình. Không phải người đang giận mình, không phải người hay chê bai mọi thứ. Mục đích là nghe một góc nhìn thật lòng, không phải nghe trút giận.
Người thấy mình trong nhiều hoàn cảnh. Vợ, chồng, anh chị em, bạn thân lâu năm, đồng nghiệp làm cùng lâu. Người chỉ gặp mình vài lần thấy một lát cắt rất hẹp.
Người dám nói thẳng. Có những người thương mình nhưng không bao giờ nói điều khó nghe. Họ vẫn đáng hỏi, nhưng nên hỏi thêm ít nhất một người thẳng tính hơn.
Nhiều hơn một người, ở những vai khác nhau. Vợ thấy mình ở nhà, đồng nghiệp thấy mình ở chỗ làm, bạn thân thấy mình khi vui chơi. Ba góc nhìn ghép lại cho một bức tranh đầy đủ hơn. Điều gì được nhiều người ở nhiều vai cùng nói thì đáng tin hơn.
Câu hỏi mẫu: hỏi cụ thể để được trả lời cụ thể
Câu hỏi chung chung như "anh thấy em thế nào" thường nhận được câu trả lời chung chung như "em tốt mà". Những câu dưới đây khó né hơn:
- "Có điều gì em làm khiến anh khó chịu mà anh chưa từng nói không? Chỉ một điều thôi."
- "Khi em không đồng ý với ai, em thường thể hiện ra sao? Anh thấy cách đó có làm người ta khó nói tiếp không?"
- "Nếu được đổi một thói quen của mẹ, con muốn đổi cái gì?" (hỏi con đã lớn)
- "Trong những lần em làm anh buồn, có lần nào giống nhau không?"
- "Người khác thường hiểu nhầm em ở điểm nào?"
- "Em làm tốt điều gì mà chính em có vẻ không biết?"
- "Có lúc nào anh muốn góp ý cho em mà rồi thôi không? Vì sao anh thôi?"
Câu hỏi cuối rất đáng hỏi. Câu trả lời cho biết không chỉ điểm mù, mà cả lý do người khác ngại nói thật với mình, ví dụ vì mình hay phản ứng gay gắt. Đó cũng là một điểm mù.
Câu hỏi thứ sáu nhắc rằng điểm mù không chỉ có điểm yếu. Nhiều người không nhận ra điểm mạnh của mình vì quá quen với nó.
Cách nghe khi người thân nói
Phần khó nhất không phải là hỏi mà là nghe. Người thân sẽ quyết định có nói thật lần sau hay không dựa vào cách mình phản ứng lần này:
- Chỉ nghe và hỏi thêm. Câu duy nhất nên nói trong lúc người kia nói là "anh nói thêm đi" hoặc "ví dụ lần nào?". Không giải thích, không phân bua.
- Ghi lại. Ghi nhanh vài từ để nhớ và để người kia thấy mình nghiêm túc.
- Cảm ơn, kể cả khi mình chưa đồng ý. "Cảm ơn anh đã nói thật, em biết nói ra không dễ."
- Không trả lời ngay về việc đồng ý hay không. "Để em nghĩ thêm." Cho mình thời gian để cảm giác tự vệ lắng xuống.
- Không mang điều đã nghe ra để trách lại người nói trong một lần cãi nhau sau này. Đây là cách nhanh nhất để không bao giờ được nghe thật nữa.
Nếu cảm thấy nóng mặt khi nghe, đó là phản ứng tự nhiên, không phải dấu hiệu mình kém. Stone và Heen trong "Thanks for the Feedback" (2014) chỉ ra rằng phản ứng cảm xúc với nhận xét là bình thường; điều quan trọng là không để nó quyết định câu trả lời.
Sau khi nghe: lọc, chọn và quay lại
Không phải điều gì nghe được cũng đúng, và không cần sửa mọi điều. Sau vài ngày, khi đã bình tĩnh, xem lại những gì đã ghi. Điều nào nhiều người cùng nói? Điều nào khớp với những gì mình đã lờ mờ cảm thấy? Điều nào ảnh hưởng lớn nhất tới những người mình thương? Đó là những điều đáng nghĩ tiếp.
Chọn một điều để thử thay đổi, và nói cho người đã góp ý biết: "Hôm trước anh nói em hay ngắt lời, em đang để ý. Lúc nào em lại thế, anh ra hiệu cho em nhé." Câu này biến người góp ý thành người đồng hành, và cho họ thấy lời mình có tác dụng.
Vài tuần sau, hỏi lại: "Dạo này anh thấy em có đỡ hơn không?" Việc quay lại hỏi là bước nhiều người bỏ qua, nhưng nó cho biết mình có thay đổi thật trong mắt người khác hay chỉ trong ý nghĩ của mình.
Khi điều nghe được có vẻ không đúng
Có lúc người thân nói một điều mình thấy hoàn toàn sai. Trước khi gạt đi, nên tách ba khả năng. Thứ nhất, đó là điểm mù thật và cảm giác "sai" chính là phản ứng tự vệ. Thứ hai, người kia thấy đúng một hành vi nhưng hiểu sai lý do, ví dụ họ thấy mình im lặng và nghĩ mình giận, trong khi mình chỉ mệt. Thứ ba, người kia thật sự nhìn lệch, vì chỉ thấy mình trong một hoàn cảnh hẹp hoặc vì chuyện riêng của họ.
Khả năng thứ hai rất phổ biến và rất đáng chú ý: dù lý do của mình khác, tác động của hành vi lên người khác vẫn là thật. Nếu sự im lặng vì mệt của mình bị hiểu là giận, thì có lẽ mình cần nói "anh chỉ mệt thôi" thay vì im. Không cần tranh cãi ai hiểu đúng, chỉ cần điều chỉnh để hành vi khớp với ý mình hơn.
Với khả năng thứ ba, vẫn cảm ơn và để đó. Nếu sau này có người khác cũng nói điều tương tự, hãy xem lại. Một ý kiến đơn lẻ là thông tin; nhiều ý kiến giống nhau từ nhiều người là tín hiệu.
Tình huống giả định: anh Hưng hỏi vợ và hai người bạn
Nhân vật và chi tiết là giả định. Anh Hưng bốn mươi hai tuổi, cảm thấy dạo này ở nhà và ở chỗ làm hay có chuyện căng mà không rõ vì sao. Anh hỏi vợ và hai người bạn thân cùng một câu: "Có điều gì anh làm khiến người khác khó nói chuyện với anh không?"
Vợ anh nói: anh hay trả lời bằng giọng như đã biết hết rồi. Một người bạn nói: mỗi lần có người kể chuyện, anh hay kể ngay một chuyện của anh "còn hơn thế". Người bạn kia nói: anh hỏi ý người khác nhưng có vẻ đã quyết từ trước. Ba câu khác nhau, nhưng chung một điểm: người khác thấy mình không thật sự được nghe khi nói chuyện với anh.
Anh Hưng thấy khó chịu, nhất là với câu "kể chuyện còn hơn thế". Anh không trả lời ngay. Vài hôm sau, anh nhận ra điều đó đúng. Anh chọn tập một việc: khi người khác kể chuyện, hỏi thêm một câu về chuyện của họ trước khi nói chuyện của mình. Hai tháng sau anh hỏi lại vợ, và chị nói đã thấy khác.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi người thân về khuyết điểm của mình có làm họ khó xử không?
Có thể, nếu hỏi đột ngột hoặc hỏi chung chung. Giảm khó xử bằng cách nói trước lý do mình hỏi, hỏi một câu cụ thể, cho phép họ suy nghĩ vài hôm, và cảm ơn sau khi nghe. Nhiều người thân thấy nhẹ lòng vì cuối cùng được nói ra.
Nghe xong thấy tổn thương thì phải làm sao?
Thấy tổn thương là bình thường. Đừng phản ứng ngay, cho mình vài ngày. Tách phần cảm xúc với phần thông tin. Nếu cảm giác tổn thương kéo dài, kèm tự trách nặng, mất ngủ, hãy tìm người tin cậy để nói chuyện, hoặc gặp chuyên gia tâm lý.
Người thân chỉ khen, không chịu nói điều cần sửa thì sao?
Đổi câu hỏi cụ thể hơn: chỉ một điều thôi, hoặc nếu được đổi một thói quen của mình thì sẽ đổi cái gì. Hỏi thêm người thẳng tính hơn. Cũng có thể họ ngại vì trước đây mình từng phản ứng không tốt.
Có nên hỏi con nhỏ nhận xét về bố mẹ không?
Có thể hỏi con những câu đơn giản như con thích nhất lúc nào khi chơi với bố, con buồn nhất khi mẹ làm gì. Nghe với thái độ nhẹ nhàng, không bắt con giải thích, không trách con vì câu trả lời. Không biến việc này thành bài kiểm tra cho con.
Bao lâu thì nên hỏi lại người thân một lần?
Không có quy tắc cố định. Thường sau khi đã thử thay đổi vài tuần đến vài tháng thì hỏi lại về điều đó. Còn việc hỏi chung về bản thân, mỗi năm một lần, chẳng hạn dịp cuối năm, là nhịp hợp lý với nhiều người.