Nhận trách nhiệm khi có chuyện không có nghĩa là tự nhận mình là người có lỗi duy nhất. Nó là việc trả lời thật một câu hỏi hẹp hơn: trong chuỗi sự việc dẫn tới kết quả hỏng, mình đã góp vào phần nào, và phần đó mình sửa được gì. Người cầu thị tìm phần của mình trước, nói ra trước, rồi mới bàn tới phần của người khác.
Hai thói quen đối lập đều làm hỏng việc học từ sai lầm. Đổ hết cho người khác hay cho "số" thì không còn gì để sửa. Ôm hết vào mình cho êm chuyện thì người kia không thấy phần họ cần sửa, và lần sau chuyện cũ lặp lại. Bài này đưa ra một cách làm cụ thể: vẽ sơ đồ đóng góp, tách ba loại phần, chọn câu nói, và tự kiểm xem mình đang nhận đủ hay đang nhận vơ.
Trách nhiệm và lỗi là hai câu hỏi khác nhau
Khi một việc hỏng, câu hỏi bật ra đầu tiên thường là "tại ai". Câu hỏi này nhìn về quá khứ và chờ một cái tên. Ai bị gọi tên thì tự vệ, người còn lại thở phào, và cả hai đều không học được gì. Câu hỏi về trách nhiệm thì khác: "mỗi người đã góp gì vào chuyện này, và từ đây ai làm gì". Nó nhìn về phía trước và chấp nhận rằng nhiều người có thể cùng góp phần.
Trong cuốn Difficult Conversations (1999), Douglas Stone, Bruce Patton và Sheila Heen đề nghị bỏ khung "đổ lỗi" để chuyển sang khung "đóng góp": thay vì tìm một thủ phạm, mỗi bên tự hỏi hành động hay việc không làm của mình đã góp vào kết quả ra sao. Điểm mấu chốt là phần đóng góp có thể nhỏ, có thể vô ý, nhưng vẫn là phần mình kiểm soát được, nên là phần duy nhất mình chắc chắn sửa được.
Cách nhìn này cũng gỡ cho người nhận trách nhiệm một gánh nặng. Nhận phần của mình không kéo theo việc nhận phần của người khác. Một người con quên nhắc mẹ uống thuốc có phần trách nhiệm, nhưng không vì thế mà gánh luôn phần của người anh hứa ghé qua mà không ghé, hay phần của phòng khám hẹn tái khám sai ngày.
Tình huống điển hình: mâm cỗ giỗ thiếu ba mâm
Ví dụ giả định. Nhà chị Hạnh làm giỗ ông nội, dự tính tám mâm. Chị gọi đặt cỗ ở một hàng quen, anh trai chị lo mời họ hàng, em út lo bàn ghế. Đến trưa khách tới đông hơn dự kiến, thiếu ba mâm, mấy người lớn tuổi phải ngồi chờ. Tối đó cả nhà ngồi lại, không khí nặng nề, mỗi người một câu.
Nếu theo khung đổ lỗi, câu chuyện xoay quanh việc anh trai "mời không báo số". Nếu theo khung đóng góp, bức tranh rộng hơn: anh trai mời thêm hai nhà bên ngoại mà không báo lại; chị Hạnh chốt số mâm từ một tuần trước và không gọi hỏi lại hôm trước ngày giỗ; em út kê bàn đúng tám mâm nên không ai thấy thiếu cho tới phút chót; còn hàng cỗ thì không còn đồ để làm thêm gấp.
Phần của chị Hạnh là không có bước chốt lại số khách vào hôm trước. Phần đó nhỏ, nhưng là phần chị tự sửa được ở mọi lần giỗ sau mà không cần ai thay đổi. Khi chị nói ra phần này trước, người anh cũng dễ nói ra phần mình hơn. Đó là cách một bữa họp gia đình thành buổi sửa việc thay vì buổi kết tội.
Vẽ sơ đồ đóng góp trong mười phút
Không cần giấy bút cầu kỳ, chỉ cần làm theo thứ tự và viết ra, vì nghĩ trong đầu thì rất dễ bỏ qua phần của mình:
- Viết kết quả hỏng bằng một câu trung tính, không có tên người: "thiếu ba mâm cỗ lúc khách tới", thay vì "anh mời thêm người mà không nói".
- Liệt kê mọi bên có liên quan, kể cả hoàn cảnh: từng người, nơi cung cấp, thời tiết, giấy tờ, thời gian.
- Với mỗi bên, ghi một việc đã làm hoặc chưa làm góp vào kết quả. Bắt đầu từ chính mình, và bắt buộc ghi ít nhất một dòng cho mình.
- Đánh dấu dòng nào mình kiểm soát được. Thường chỉ có dòng của mình, cộng thêm vài dòng mình có thể nhắc người khác.
- Biến dòng của mình thành một việc làm khác lần sau, có thời điểm cụ thể: "hôm trước ngày giỗ gọi từng nhà chốt số người".
- Chỉ sau đó mới nói chuyện với người khác, mở đầu bằng phần của mình.
Bước 3 là chỗ hay bị gian. Nhiều người viết cho mình một dòng rất nhẹ ("mình hơi tin người quá") và cho người khác những dòng rất nặng. Một cách kiểm: đọc lại dòng của mình, tự hỏi nếu người khác viết dòng đó về họ, mình có thấy họ đang né không.
Câu đổ lỗi, câu ôm hết và câu nhận đúng phần
Cùng một chuyện, ba cách nói dẫn tới ba kết cục khác nhau. Bảng dưới lấy vài tình huống quen thuộc:
| Tình huống | Câu đổ lỗi | Câu ôm hết | Câu nhận đúng phần |
|---|---|---|---|
| Con bị điểm kém vì quên mang bài tập | "Tại cô giao bài sát giờ quá" | "Tại mẹ hết, mẹ không kiểm cặp cho con" | "Mẹ đã không hỏi con tối qua có bài gì. Từ nay tối nào mẹ con mình cùng xem lại cặp năm phút." |
| Đi trễ buổi hẹn với bạn | "Đường kẹt quá, ai mà biết" | "Mình tệ thật, lúc nào cũng làm hỏng" | "Mình xuất phát sát giờ dù biết giờ đó hay kẹt. Lần sau mình đi sớm hai mươi phút." |
| Hàng giao cho khách sai màu | "Bên kho soạn nhầm" | "Lỗi của em hết, em xin chịu" | "Em không xem lại ảnh trước khi đóng gói. Em đổi hàng ngay, và từ nay em chụp lại món hàng trước khi giao." |
Câu nhận đúng phần có ba đặc điểm: nói rõ việc mình đã làm hoặc không làm, không có chữ "nhưng" ngay sau đó, và kèm một thay đổi cụ thể. Câu ôm hết nghe khiêm tốn nhưng mơ hồ, nên không ai biết sửa gì. Câu đổ lỗi đôi khi đúng một phần, vấn đề là nó dừng ở đó.
Ba cái bẫy khi nhận trách nhiệm
Nhận vơ cho êm chuyện. Trong gia đình và nhóm nhỏ, người hiền thường nhận hết để không khí dịu lại. Ngắn hạn thì êm, dài hạn thì người kia không bao giờ thấy phần của họ, và người nhận vơ tích dần cảm giác thiệt thòi. Nhận vơ khác nhận đúng phần ở chỗ nó bỏ qua bước liệt kê.
Nhận nửa vời. "Ừ thì cũng có phần mình, nhưng mà…" là câu mở đầu cho một bài bào chữa. Người nghe chỉ nhớ phần sau chữ "nhưng". Nếu thật sự có hoàn cảnh cần nói, tách nó ra thành câu riêng, nói sau khi phần nhận trách nhiệm đã trọn.
Nhận rồi để đó. Lời nhận trách nhiệm không kèm thay đổi dễ biến thành nghi thức. Lần đầu người nghe cảm kích, lần thứ ba họ thấy đó là câu cửa miệng. Thứ làm lời nhận có sức nặng là lần sau mọi người thấy cách làm của mình đã khác.
Đợi người kia nhận trước. Nhiều cuộc nói chuyện bế tắc vì hai bên cùng chờ. Người nói phần mình trước không thua; họ chỉ phá thế bế tắc. Trong phần lớn trường hợp, người kia sẽ dễ nhận phần họ hơn khi không còn phải tự vệ.
Khi người kia không chịu nhận phần của họ
Nhận phần của mình không bảo đảm người khác làm theo. Có người nghe xong còn chộp lấy: "thấy chưa, chính em cũng nhận là tại em". Lúc này nên nhắc lại ranh giới một cách bình tĩnh: "Phần của em là không gọi chốt số, em đã nói và sẽ sửa. Còn việc mời thêm hai nhà mà không báo thì em mong lần sau anh nhắn em một câu." Nói phần của họ bằng việc cụ thể, không gắn tính cách.
Nếu họ vẫn không nhận, mục tiêu đổi từ "làm họ thừa nhận" sang "làm cho lần sau ít hỏng hơn". Có thể thêm một bước kiểm mà mình kiểm soát được: tự gọi hỏi số khách thay vì chờ người kia báo. Đây không phải nhận vơ, mà là chọn phần việc trong tầm tay khi người khác chưa thay đổi.
Còn khi cái giá phải trả là sức khoẻ, tiền bạc lớn, hoặc mình liên tục bị đẩy làm người nhận lỗi thay, thì vấn đề không còn là cầu thị nữa. Cần nói thẳng, cần người thứ ba, hoặc cần thay đổi cách phân việc. Cầu thị là tìm cái đúng, kể cả sự thật rằng phần lớn trách nhiệm nằm ở chỗ khác.
Bảng tự kiểm sau một chuyện không vui
Đọc từng câu và trả lời có hoặc không, càng thật càng có ích:
- Mình đã viết ra được ít nhất một việc cụ thể mình làm hoặc không làm góp vào kết quả.
- Việc đó được mô tả bằng hành động, không phải bằng tính cách ("không gọi lại", chứ không phải "đãng trí").
- Câu nhận trách nhiệm của mình không có chữ "nhưng" ngay sau.
- Mình không nhận thay phần của người khác chỉ để chuyện nhanh qua.
- Mình đã chọn một việc làm khác lần sau, có thời điểm cụ thể.
- Mình nói phần của người khác bằng việc, không bằng lời phán xét.
- Một tuần sau, mình nhớ ra và đã làm khác thật ít nhất một lần.
Có năm câu "có" trở lên là đã nhận trách nhiệm theo cách học được. Thiếu câu cuối cùng thì lời nhận vẫn chỉ nằm trên miệng. Nếu chuyện xảy ra làm mình day dứt nhiều ngày, mất ngủ, liên tục tự trách, nên nói chuyện với người tin cậy hoặc chuyên gia tâm lý; nhận trách nhiệm không đòi hỏi phải tự hành hạ.
Câu nói mẫu để mở lời
Khi chính mình gây ra phần lớn. "Chuyện hôm nay phần chính là do em: em đã không gọi lại chốt số. Em xin lỗi cả nhà, và lần sau em sẽ gọi từng nhà vào hôm trước." Ngắn, có việc cụ thể, có thay đổi, không kèm lời giải thích dài.
Khi mình chỉ góp một phần nhỏ. "Em nghĩ lại thì phần của em là không hỏi lại số khách. Em sửa phần đó. Mình cùng xem còn chỗ nào nữa để lần sau đỡ hơn nhé." Câu này mở đường cho người khác nói phần của họ mà không bị chỉ mặt.
Khi chưa rõ phần mình tới đâu. "Em chưa rõ hết chuyện, nhưng em biết chắc một việc em làm chưa ổn là… Em muốn nghe thêm từ mọi người." Nhận phần chắc chắn trước, để ngỏ phần chưa rõ, tránh nhận vơ hoặc chối sớm.
Khi nói với người lớn tuổi hơn. "Con xin lỗi bố mẹ, việc này con lo chưa chu đáo ở chỗ… Lần sau con sẽ…" Trong nhiều gia đình Việt, lời thưa có thứ bậc giúp người lớn dễ nghe hơn, nhưng phần cốt lõi vẫn là việc cụ thể và thay đổi cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Nhận trách nhiệm trước có làm mình bị coi là yếu không?
Thường là ngược lại, với điều kiện lời nhận rõ ràng và kèm thay đổi cụ thể. Người nghe đánh giá thấp người nói vòng vo hoặc nhận vơ mơ hồ, chứ ít khi đánh giá thấp người chỉ ra đúng phần mình và nói lần sau làm gì. Trong môi trường quá khắc nghiệt, nơi ai nhận lỗi là bị phạt nặng, vẫn nên nhận nhưng chọn lời chính xác hơn.
Nếu phần của mình rất nhỏ thì có cần nói ra không?
Nên nói, vì phần nhỏ thường là phần dễ sửa nhất. Ngoài ra, khi mình nói phần nhỏ của mình trước, người có phần lớn hơn dễ mở lời hơn. Chỉ cần giữ tỷ lệ: nói ngắn, đúng mức, không phóng to phần mình lên để tỏ ra cao thượng.
Khác nhau giữa nhận trách nhiệm và tự nhận lỗi là gì?
Tự nhận lỗi trả lời câu "ai sai", còn nhận trách nhiệm trả lời câu "mình đã góp gì và giờ làm gì". Một người có thể không sai về đạo đức, chẳng hạn bị người khác lừa, nhưng vẫn có phần trách nhiệm như không kiểm lại thông tin. Phân biệt như vậy giúp nhận phần của mình mà không tự kết tội.
Làm sao để trẻ con học cách nhận phần của mình?
Trẻ học chủ yếu bằng cách nhìn người lớn. Khi cha mẹ nói rõ phần mình trong chuyện nhỏ, như quên mua đồ cho con mang tới lớp, rồi nói lần sau làm gì, trẻ thấy việc nhận trách nhiệm là bình thường và không đáng sợ. Tránh hỏi trẻ "tại ai", nên hỏi "con đã làm gì và lần sau con thử làm gì".
Hoàn cảnh thật sự quá khó thì có nên vẫn tìm phần của mình?
Có, nhưng mục đích khác: không phải để tự trách mà để tìm phần còn làm được. Trong một trận lụt, phần của mình có thể chỉ là chưa chuyển giấy tờ lên cao. Thấy được điều đó giúp lần sau chuẩn bị tốt hơn, trong khi phần lớn thiệt hại vẫn là do thiên tai.