Người ta khó nhận mình sai không phải vì thiếu thông tin, mà vì nhận sai va thẳng vào hình ảnh mình giữ về bản thân: mình là người tử tế, hiểu biết, có óc phán đoán. Khi bằng chứng nói "mình đã chọn sai", tâm trí có hai đường: sửa hình ảnh bản thân, hoặc sửa cách hiểu bằng chứng. Đường thứ hai đỡ đau hơn, nên tâm trí thường chọn nó mà không báo cho mình biết.
Tâm lý học gọi cảm giác khó chịu khi hai niềm tin va nhau là bất hoà nhận thức, khái niệm do Leon Festinger đưa ra năm 1957. Hiểu được cơ chế này không làm việc nhận sai trở nên dễ chịu, nhưng giúp nhận ra lúc mình đang tự bào chữa, và có sẵn vài cách đi vòng qua nó.
Bất hoà nhận thức hoạt động thế nào
Theo Festinger, khi một người cùng lúc giữ hai ý nghĩ không khớp nhau, chẳng hạn "mình là người cẩn thận" và "mình vừa mua phải món đồ hỏng mà không kiểm", họ thấy căng thẳng và có xu hướng giảm căng thẳng đó. Có ba cách giảm: đổi hành vi, đổi một trong hai ý nghĩ, hoặc thêm ý nghĩ mới để lấp chỗ hở. Trong thực tế, cách thứ ba được dùng nhiều nhất: "ai mua cũng bị", "hàng bây giờ đâu có cái nào bền".
Thí nghiệm nổi tiếng của Festinger và Carlsmith năm 1959 cho thấy một khía cạnh lạ. Người tham gia làm một việc rất chán rồi được nhờ nói với người sau rằng việc đó thú vị. Những người được trả ít tiền về sau tự đánh giá việc đó thú vị hơn những người được trả nhiều. Giải thích phổ biến: ai được trả nhiều có sẵn lý do bên ngoài cho lời nói dối, còn ai được trả ít phải tự chỉnh niềm tin để hành vi của mình có nghĩa.
Bài học cho chuyện nhận sai: càng đầu tư nhiều vào một lựa chọn, như thời gian, tiền, lời hứa với người khác, danh tiếng, thì càng khó thừa nhận lựa chọn đó sai, vì cái giá tâm lý của việc thừa nhận càng lớn. Người sắp nhận sai một chuyện lớn thường không gặp khó vì lý lẽ, mà vì phải buông một phần câu chuyện về chính mình.
Kim tự tháp lựa chọn: vì sao hai người giống nhau đi về hai phía
Carol Tavris và Elliot Aronson, trong cuốn Mistakes Were Made (But Not by Me) (2007), dùng hình ảnh kim tự tháp để mô tả quá trình này. Hai người đứng cùng ở đỉnh, cùng phân vân trước một lựa chọn nhỏ. Một người chọn bên trái, một người chọn bên phải. Sau đó, mỗi người tự bào chữa cho lựa chọn của mình, và mỗi lần bào chữa lại đẩy họ xuống thêm một bậc, ra xa nhau hơn.
Đến chân kim tự tháp, hai người từng gần như giống nhau trở thành hai người tin chắc vào hai điều ngược nhau, và mỗi người đều thấy mình vốn đã nghĩ vậy từ đầu. Điều đáng chú ý là không có bước nào trong chuỗi đó là quyết định lớn; tất cả đều là những lần tự trấn an nhỏ.
Ứng dụng trong đời thường: những lúc vừa đưa ra một lựa chọn hơi phân vân, như chọn trường cho con, nhận một công việc, cho người quen vay tiền, là lúc nên ghi lại lý do và những điều mình còn băn khoăn. Ghi lại khi còn ở gần đỉnh giúp sau này mình nhìn rõ mình đã trượt xuống bao nhiêu bậc, thay vì tin rằng mình luôn chắc chắn như hiện tại.
Các kiểu tự bào chữa hay gặp và cách nhận ra
Những câu dưới đây không phải lúc nào cũng sai. Chúng chỉ đáng ngờ khi bật ra rất nhanh, ngay sau một kết quả xấu, và đúng lúc giúp mình khỏi phải nhận phần:
| Kiểu bào chữa | Câu hay nghe | Câu tự hỏi để kiểm |
|---|---|---|
| Hạ giá trị điều đã mất | "Thôi, cái đó cũng chẳng quan trọng" | Trước khi mất, mình có thấy nó quan trọng không? |
| Đổ cho hoàn cảnh không lường được | "Ai mà biết trước được" | Lúc đó có dấu hiệu nào mình đã thấy mà bỏ qua? |
| Ai cũng vậy | "Người ta cũng làm thế mà" | Nếu người khác làm vậy, mình có thấy họ đúng không? |
| Ý định tốt thì kết quả không tính | "Mình chỉ muốn tốt cho nó" | Ý định tốt, nhưng cách làm có gây thiệt cho ai không? |
| Đổi tiêu chí sau khi biết kết quả | "Mục đích thật ra là để học hỏi" | Trước khi bắt đầu, mình đã đặt mục đích gì? |
| Tấn công người chỉ ra lỗi | "Anh ta thì biết gì mà nói" | Bỏ người nói ra, điều họ nói có đúng phần nào không? |
Cột thứ ba quan trọng hơn hai cột đầu. Câu hỏi kiểm phải hỏi trong lúc còn bình tĩnh, vì lúc nóng thì câu bào chữa nghe rất hợp lý. Nhiều người thấy dễ hơn khi chép sẵn ba câu hỏi kiểm hay dùng nhất vào sổ tay, mở ra đọc khi vừa gặp chuyện không như ý.
Vì sao người càng hiểu biết đôi khi càng khó nhận sai
Hình ảnh bản thân gắn với chuyên môn. Người làm nghề lâu năm, người có học vị, người được hỏi ý kiến nhiều, có nhiều thứ để mất hơn khi sai đúng trong lĩnh vực của mình. Tavris và Aronson dẫn nhiều ví dụ về người làm nghề có kinh nghiệm bám vào kết luận ban đầu ngay cả khi bằng chứng mới xuất hiện, chính vì kết luận đó đã gắn với uy tín của họ.
Giỏi lý lẽ thì giỏi bào chữa. Khả năng lập luận tốt là con dao hai lưỡi. Nó giúp tìm ra lỗi, nhưng cũng giúp dựng những lời giải thích tinh vi hơn cho lựa chọn của mình. Người có học dễ thuyết phục người khác, và dễ thuyết phục chính mình.
Đã nói công khai. Một ý kiến đã nói trước nhiều người, đã viết lên mạng, đã dạy cho người khác, trở thành cam kết công khai. Rút lại nó tốn nhiều hơn một ý nghĩ chỉ nằm trong đầu. Đó là lý do nhiều người khôn ngoan giữ thói quen nói "theo những gì mình biết đến giờ" khi phát biểu về điều chưa chắc.
Năm cách đi vòng qua cơ chế tự bào chữa
Không có cách nào tắt được bất hoà nhận thức. Chỉ có cách làm cho cái giá của việc nhận sai nhỏ đi, để tâm trí bớt phải bào chữa:
- Tách hành động khỏi con người. Đổi câu trong đầu từ "mình là người kém" thành "mình đã làm một việc chưa tốt". Câu sau không đe doạ hình ảnh bản thân nên dễ nhận hơn nhiều.
- Cho phép mình là người đang sửa. Thêm vào câu chuyện về bản thân một ý mới: "mình là người chịu nhìn lại". Khi đó nhận sai lại khớp với hình ảnh bản thân, thay vì đối nghịch.
- Hỏi khi còn nhỏ. Nhận sai sớm, khi mới đầu tư ít, rẻ hơn nhiều so với lúc đã xuống tới chân kim tự tháp. Đặt sẵn mốc tự hỏi lại, như sau một tuần, một tháng, với các quyết định quan trọng.
- Nhờ một người ngoài cuộc. Người không đầu tư gì vào lựa chọn của mình không bị bất hoà nhận thức thay mình. Họ thấy rõ hơn chỗ mình đang lấp liếm.
- Để một khoảng chờ. Lúc vừa bị chỉ ra lỗi, cảm giác tự vệ mạnh nhất. Một câu như "để mình nghĩ thêm rồi trả lời" mua được thời gian cho phần lý trí bắt kịp.
Các cách này không đòi hỏi trở thành người khác. Chúng chỉ thay đổi điều kiện xung quanh để việc nói "mình sai" bớt đắt. Khi cái giá giảm, nhiều người thấy mình nhận sai tự nhiên hơn hẳn.
Khi việc nhận sai chạm tới chuyện lớn
Có những cái sai khó nhận vì hậu quả thật sự nặng: một quyết định làm người thân thiệt, một lời nói làm đổ vỡ quan hệ, một lựa chọn kéo dài nhiều năm. Ở đây, bất hoà nhận thức đi kèm với cảm giác tội lỗi, xấu hổ, và việc tự bào chữa trở thành một kiểu tự bảo vệ trước nỗi đau.
Không cần nhận tất cả trong một ngày. Có thể bắt đầu bằng nhận một phần cụ thể, nói với một người tin cậy, rồi mở rộng dần. Điều quan trọng là phân biệt giữa đang cần thời gian và đang tránh hẳn. Nếu nhiều tháng trôi qua mà mỗi lần nghĩ tới chuyện đó vẫn chỉ có lý do bào chữa, đó là dấu hiệu đang tránh.
Nếu cảm giác tội lỗi kéo dài, ảnh hưởng tới giấc ngủ, công việc, hoặc xuất hiện ý nghĩ tự làm hại bản thân, việc cần làm trước tiên là tìm tới chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Nhận sai là để sống và sửa tiếp, không phải để mang thêm gánh nặng mình không mang nổi một mình.
Tình huống điển hình: chiếc xe máy cũ của anh Tâm
Ví dụ giả định. Anh Tâm mua một chiếc xe máy cũ của người quen giới thiệu, không mang xe đi kiểm tra vì "người quen thì không lừa". Hai tuần sau xe hỏng máy, sửa hết một khoản đáng kể. Khi vợ hỏi, câu đầu tiên anh nói là "xe cũ thì ai cũng phải sửa", câu thứ hai là "người bán chắc cũng không biết". Cả hai câu đều có thể đúng, nhưng chúng xuất hiện quá nhanh, và đều giúp anh khỏi phải nói "anh đã bỏ qua bước kiểm tra".
Mấy tuần sau, khi một người bạn hỏi kinh nghiệm mua xe cũ, anh Tâm khuyên bạn "cứ mua qua người quen cho chắc". Đây là bước tiếp theo trên kim tự tháp: từ bào chữa cho một quyết định, anh đã biến nó thành lời khuyên cho người khác. Mỗi lần nói như vậy, việc thừa nhận "lẽ ra phải kiểm tra" lại khó thêm một chút.
Điểm gỡ ra được trong câu chuyện này là một câu hỏi rất nhỏ: "Nếu lần sau mua xe, mình có làm khác gì không?" Nếu câu trả lời là "có, mình sẽ mang xe đi kiểm tra", thì phần sai đã lộ ra mà không cần ai kết tội. Câu hỏi về lần sau thường đi qua được hàng rào tự vệ mà câu hỏi về lần trước không qua được.
Câu hỏi thường gặp
Bất hoà nhận thức có phải lúc nào cũng xấu không?
Không. Cảm giác khó chịu khi hai niềm tin va nhau là tín hiệu hữu ích, cho thấy có điều cần xem lại. Vấn đề nằm ở cách giảm khó chịu. Đổi hành vi hoặc đổi niềm tin theo bằng chứng là cách lành mạnh, còn thêm lý do để lấp chỗ hở là cách khiến mình mắc kẹt trong cái sai.
Làm sao biết mình đang tự bào chữa hay đang giải thích đúng?
Một dấu hiệu là tốc độ: lời giải thích bật ra ngay lập tức và làm mình nhẹ người thì đáng ngờ. Dấu hiệu khác là tính đối xứng: nếu người khác đưa ra đúng lời giải thích đó cho lỗi của họ, mình có chấp nhận không. Nếu mình sẽ thấy họ đang né, thì có lẽ mình cũng đang né.
Có nghiên cứu nào cho thấy nhận sai khiến người khác tin mình hơn không?
Có nhiều nghiên cứu về lời xin lỗi và việc phục hồi lòng tin, nhưng kết quả phụ thuộc vào loại lỗi. Lỗi do năng lực thường được tha thứ dễ hơn khi người mắc lỗi nhận và sửa, còn lỗi do thiếu trung thực thì khó phục hồi hơn. Điều chắc chắn hơn là việc chối rồi bị phát hiện thường làm mất lòng tin nhiều hơn nhận sớm.
Trẻ em có bị bất hoà nhận thức không?
Có những nghiên cứu cho thấy cả trẻ nhỏ cũng điều chỉnh sở thích sau khi đưa ra lựa chọn, nghĩa là cơ chế này xuất hiện từ rất sớm. Với cha mẹ, hệ quả thực tế là đừng dồn trẻ vào thế phải chọn giữa nhận sai và giữ thể diện. Cho trẻ một lối ra, như "con thử nghĩ lại xem", thường hiệu quả hơn ép trẻ nói "con sai rồi".
Đọc cuốn Mistakes Were Made có ích gì cho người không học tâm lý?
Cuốn sách viết cho người đọc phổ thông, dùng nhiều ví dụ đời thường, từ hôn nhân, gia đình tới nghề nghiệp. Điều người đọc mang theo được là khả năng nhận ra những bước tự bào chữa nhỏ trong chính mình. Khi đọc, nên ghi lại một lựa chọn của bản thân mà mình nghi đang ở dưới chân kim tự tháp.