Tục ngữ Việt và các sách xưa như Luận Ngữ có nhiều câu nói về cầu thị: biết thì nói là biết, không biết thì nói là không biết; không ngại hỏi người dưới mình; có lỗi thì đừng ngại sửa; nói phải thì củ cải cũng nghe. Những câu này được dùng như vốn văn hoá, kinh nghiệm sống được đúc lại, và nhiều câu vẫn dùng được nguyên vẹn hôm nay.
Có điều, câu càng quen càng dễ bị hiểu lệch hoặc bị dùng ngược ý. "Thuốc đắng dã tật" bị dùng để biện hộ cho lời nói cay nghiệt; "học thầy không tày học bạn" bị hiểu thành coi nhẹ người thầy. Bài này gom các câu chính theo bốn ý, đọc lại nghĩa gốc, chỉ chỗ hay hiểu lệch, và gợi ý dùng chúng như những câu nhắc mình trong đời thường.
Bốn ý lớn về cầu thị trong lời xưa
Có thể gom các câu nói quen thuộc thành bốn nhóm ý. Bảng dưới ghi câu, nguồn thường được dẫn, và ý chính:
| Ý | Câu thường được dẫn | Nguồn | Nghĩa chính |
|---|---|---|---|
| Phân biệt biết và không biết | Tri chi vi tri chi, bất tri vi bất tri, thị tri dã | Luận Ngữ, thiên Vi Chính | Biết nói biết, không biết nói không biết, thế mới là biết |
| Phân biệt biết và không biết | Biết thì thưa thốt, không biết thì dựa cột mà nghe | Tục ngữ Việt | Chưa biết thì đừng nói chắc, hãy nghe |
| Học từ mọi người | Tam nhân hành, tất hữu ngã sư | Luận Ngữ, thiên Thuật Nhi | Ba người cùng đi, ắt có người là thầy mình |
| Học từ mọi người | Học thầy không tày học bạn | Tục ngữ Việt | Học từ người ngang hàng có những cái thầy không dạy được |
| Không ngại hỏi | Mẫn nhi hiếu học, bất sỉ hạ vấn | Luận Ngữ, thiên Công Dã Tràng | Sáng dạ, ham học, không thẹn hỏi người dưới |
| Không ngại hỏi | Muốn biết phải hỏi, muốn giỏi phải học | Tục ngữ Việt | Hỏi là bước đầu của biết |
| Chịu nghe, chịu sửa | Quá tắc vật đạn cải | Luận Ngữ, thiên Học Nhi | Có lỗi thì đừng ngại sửa |
| Chịu nghe, chịu sửa | Nói phải củ cải cũng nghe | Tục ngữ Việt | Lời có lý thì ai cũng phải nghe |
Phần trích từ Luận Ngữ được ghi theo âm Hán Việt quen dùng; bản dịch các câu này có nhiều cách, ở đây chỉ nêu nghĩa phổ biến. Đây là những lời dạy thuộc truyền thống tư tưởng, được dùng như di sản văn hoá về cách học và cách sống, không bàn ở góc độ niềm tin hay nghi lễ.
"Biết thì nói là biết": câu về trung thực, không chỉ về khiêm tốn
Câu Luận Ngữ này hay được dẫn để khuyên người ta khiêm tốn, đừng khoe. Nhưng đọc kỹ, vế quan trọng nằm ở cuối: "thế mới là biết". Câu này định nghĩa lại chữ "biết": biết thật sự bao gồm cả việc biết rõ ranh giới hiểu biết của mình. Người tưởng mình biết mọi thứ thì không biết điều quan trọng nhất, là mình đang không biết những gì.
Câu tục ngữ "biết thì thưa thốt, không biết thì dựa cột mà nghe" mang cùng tinh thần, theo lối nói của làng quê: chưa biết thì đứng nghe, đừng tranh lời. Có người hiểu câu này thành lời khuyên im lặng cho yên thân. Thật ra nó không cấm nói; nó chỉ đặt điều kiện cho việc nói: phải biết. Và vế sau, "dựa cột mà nghe", là một hành động tích cực: nghe để biết, để lần sau có thể thưa thốt.
Dùng hôm nay: hai câu này là nền cho thói quen nói kèm mức chắc chắn. Trong một cuộc họp gia đình bàn chuyện sửa nhà, người nói "phần móng thì con không rành, để con hỏi thợ" đang làm đúng tinh thần đó, và giúp cả nhà tránh quyết dựa trên đoán mò.
Có một cách hiểu lệch cần tránh: dùng câu này để không bao giờ nói điều gì mình chưa chắc trăm phần trăm. Trong đời thường, nhiều quyết định phải đưa ra khi chưa biết đủ. Tinh thần của câu nằm ở chỗ nói rõ mình biết đến đâu, chứ không phải chờ biết hết mới mở miệng.
"Ba người cùng đi" và "học thầy không tày học bạn": học từ ai
Câu "tam nhân hành, tất hữu ngã sư" còn vế sau ít được nhắc: "chọn điều tốt của họ mà theo, thấy điều không tốt thì tự sửa mình". Như vậy, người kia là thầy theo hai cách: điều hay để học theo, điều dở để soi lại mình. Cả người mình không ưa cũng có thể là "thầy" theo nghĩa thứ hai. Đây là một cách nhìn rất thực tế: không cần tìm người hoàn hảo để học.
Câu "học thầy không tày học bạn" thường bị hiểu thành coi nhẹ thầy, hoặc bị trẻ con dùng để cãi cha mẹ. Nghĩa phổ biến hơn là: có những điều chỉ học được từ người ngang hàng, cùng làm, cùng sai, cùng gỡ, mà người thầy đứng trên không truyền được. Người thợ học nghề ở xưởng hiểu rất rõ: thợ cả dạy nguyên tắc, nhưng mẹo xử lý những tình huống lặt vặt hằng ngày thì thường học từ người thợ đứng cạnh. Câu tục ngữ đối xứng là "không thầy đố mày làm nên"; hai câu không mâu thuẫn mà bổ sung cho nhau.
Câu "đi một ngày đàng học một sàng khôn" thì nói về học từ trải nghiệm và từ những nơi khác mình. Điều kiện ngầm của nó là người đi phải mở mắt ra nhìn. Có người đi nhiều mà không học được gì vì chỉ tìm những điều giống nơi mình ở.
"Không thẹn hỏi người dưới" và "nói phải củ cải cũng nghe"
Câu "mẫn nhi hiếu học, bất sỉ hạ vấn" trong Luận Ngữ là lời Khổng Tử giải thích vì sao một vị quan được truy tặng tên hiệu có chữ "văn". Chi tiết đáng chú ý là chữ "hạ vấn": hỏi người ở dưới mình, về tuổi tác, địa vị hay học vấn. Hỏi người trên là bình thường; hỏi người dưới mới cần đến sự cầu thị, vì nó đụng đến sĩ diện.
Câu tục ngữ "nói phải củ cải cũng nghe" đi theo hướng ngược lại, đứng ở phía người nói: lời có lý thì đến củ cải vô tri cũng phải nghe. Người ta thường dùng câu này để khuyên người nói phải có lý lẽ. Nhưng với người nghe, câu này cũng là một tiêu chuẩn: khi lời đã có lý, thì việc người nói là ai không còn quan trọng nữa.
Ghép hai câu lại sẽ có một quy tắc dùng được ngay: đánh giá lời theo lý, không theo người. Một nhân viên mới, một đứa cháu, một người khách đều có lúc nói đúng. Khi thấy mình định gạt đi một lời góp ý bằng câu "nó thì biết gì", có thể nhắc thầm "nói phải củ cải cũng nghe" để quay về với nội dung.
Những câu hay bị dùng lệch ý
"Thuốc đắng dã tật, sự thật mất lòng." Câu này nói rằng lời thật thường khó nghe, nên người nghe cần chịu đựng cái khó nghe ấy để được lợi. Nó hay bị người nói dùng để biện hộ cho việc nói cay nghiệt: "mình nói thật thôi mà". Câu này là lời khuyên cho người nghe, không phải giấy phép cho người nói.
"Mất lòng trước, được lòng sau." Ý là nói thẳng từ đầu tránh được hiểu lầm về sau. Nhưng "được lòng sau" chỉ xảy ra khi lời nói thẳng có ích và đúng. Lời nói thẳng mà sai thì chỉ còn vế đầu.
"Ếch ngồi đáy giếng." Hình ảnh này có gốc từ sách Trang Tử, chỉ người hiểu biết hẹp mà tưởng là rộng. Nó thường được dùng để chê người khác. Cách dùng cầu thị hơn là tự hỏi: cái giếng của mình ở đâu, chỗ nào mình đang tưởng là cả bầu trời.
"Trứng đòi khôn hơn vịt." Câu "trứng đòi khôn hơn vịt" hay được người lớn dùng để gạt lời người trẻ. Nó có phần đúng khi người trẻ nói điều mình chưa trải qua. Nhưng dùng như một câu chặn mọi góp ý từ người ít tuổi hơn thì đi ngược hẳn tinh thần "bất sỉ hạ vấn" và "nói phải củ cải cũng nghe" mà chính truyền thống ấy đề cao. Khi hai câu tục ngữ đá nhau, câu hỏi nên đặt là: lời vừa nghe có lý hay không.
"Múa rìu qua mắt thợ." Câu này nhắc đừng khoe tài trước người giỏi hơn. Nhưng nó cũng có thể làm người ta ngại thử, ngại hỏi trước người giỏi. Cầu thị là ngược lại: chính trước mắt thợ mới là lúc nên múa thử, để được chỉ chỗ sai.
Dùng lời xưa như câu nhắc mình, không phải câu để răn người
Lời xưa có sức nặng vì ngắn và dễ nhớ. Sức nặng đó có ích nhất khi mình dùng để nhắc chính mình. Một cách dùng đơn giản:
- Chọn một câu trong bảng ở trên chạm đúng vùng mình hay vấp. Ví dụ hay ngại hỏi thì chọn "bất sỉ hạ vấn".
- Viết câu đó ở chỗ mình thường thấy, hoặc đơn giản là thuộc lòng.
- Gắn câu với một tình huống cụ thể: "mỗi khi gặp từ chuyên môn không hiểu trong cuộc họp".
- Khi tình huống đó đến, nhắc thầm câu đó và làm một việc nhỏ đi theo, như hỏi lại một câu.
- Sau vài tuần, đổi sang câu khác nếu thấy câu cũ đã thành thói quen.
Điều nên tránh là dùng lời xưa để dạy người khác trong lúc tranh cãi: "người xưa đã nói rồi…". Lúc đó lời xưa thành vũ khí, và người nghe sẽ phản ứng với cách mình dùng nó hơn là với nội dung. Lời xưa dạy cầu thị mà được dùng thiếu cầu thị thì tự mâu thuẫn.
Câu "ngô nhật tam tỉnh ngô thân" (mỗi ngày tự xét mình ba điều) của Tăng Tử trong Luận Ngữ cũng thuộc mạch này, và được bàn kỹ hơn ở danh mục tự soi xét của trang.
Câu hỏi thường gặp
Cụm từ cầu thị có trong Luận Ngữ không?
Cụm "thực sự cầu thị" không đến từ Luận Ngữ mà từ sách Hán Thư, chép về Hà Gian Hiến Vương. Luận Ngữ có nhiều câu cùng tinh thần, như "biết thì nói là biết", "không thẹn hỏi người dưới", "có lỗi đừng ngại sửa", nhưng không dùng chính cụm từ này.
Câu nói phải củ cải cũng nghe có nghĩa là gì?
Nghĩa là lời nói có lý thì ai cũng phải nghe theo, đến cả vật vô tri như củ cải. Câu này thường khuyên người nói phải có lý lẽ, nhưng với người nghe, nó nhắc rằng khi lời đã có lý thì không nên gạt đi chỉ vì người nói là ai.
Học thầy không tày học bạn có phải là coi thường thầy không?
Không. Câu này nói rằng học từ bạn bè, người ngang hàng có giá trị riêng mà người thầy không thay thế được. Nó đi cùng câu "không thầy đố mày làm nên"; hai câu bổ sung cho nhau chứ không đối nghịch.
Bất sỉ hạ vấn nghĩa là gì?
Bất sỉ hạ vấn nghĩa là không thấy xấu hổ khi hỏi người ở dưới mình về tuổi, địa vị hay học vấn. Câu này nằm trong Luận Ngữ, thiên Công Dã Tràng, đi cùng vế "mẫn nhi hiếu học" là sáng dạ mà ham học.
Dạy con về cầu thị bằng tục ngữ có hiệu quả không?
Tục ngữ dễ nhớ nên là điểm khởi đầu tốt, nhưng trẻ học nhiều hơn từ việc nhìn cha mẹ làm. Một lần bố mẹ nói "con nói đúng, bố mẹ sửa" có sức dạy hơn nhiều lần đọc câu "nói phải củ cải cũng nghe".