Cầu thị không khó đều ở mọi tuổi; mỗi giai đoạn đời có một kiểu khó riêng. Tuổi trẻ thường khó vì sợ bị coi là kém, nên ngại hỏi. Tuổi trung niên khó vì đã quen việc, kinh nghiệm dễ thành lối mòn. Khi đã có chỗ đứng, tuổi tác hay địa vị, cái khó lớn nhất là quanh mình ít ai còn dám nói thật.
Hiểu kiểu khó của giai đoạn mình đang sống giúp đặt công sức đúng chỗ: người trẻ cần tập hỏi, người trung niên cần tập nghi ngờ lối quen, người có chỗ đứng cần chủ động mở đường cho người khác nói. Bài này đi qua bốn giai đoạn, mỗi giai đoạn có dấu hiệu, tình huống điển hình và việc làm được. Chia giai đoạn ở đây chỉ để dễ nhìn, không phải khuôn cứng; nhiều người ba mươi tuổi đã ở vị trí "có chỗ đứng", và nhiều người sáu mươi tuổi lại đang bắt đầu một việc hoàn toàn mới.
Tuổi trẻ: biết mình chưa biết mà vẫn ngại hỏi
Người trẻ thường được khuyên "phải cầu thị" nhiều nhất, và nghịch lý là họ thường đã sẵn lòng học. Cái khó của họ không nằm ở việc không muốn nghe, mà ở nỗi sợ bị đánh giá: hỏi nhiều thì bị coi là chậm, nhận sai thì sợ mất cơ hội, nói "em chưa biết" thì sợ người ta nghĩ mình không xứng đáng với việc được giao. Kết quả là nhiều người trẻ âm thầm tự mò, mắc những lỗi mà một câu hỏi năm giây có thể tránh.
Một nghiên cứu thường được dẫn của Alison Wood Brooks, Francesca Gino và Maurice Schweitzer (2015) cho thấy việc xin lời khuyên, trái với nỗi lo của người hỏi, thường làm người được hỏi đánh giá người hỏi có năng lực hơn, nhất là khi việc đó khó và lời khuyên được xin từ đúng người. Đây không phải là bảo đảm cho mọi hoàn cảnh, nhưng nó cho thấy nỗi sợ "hỏi là bị coi thường" thường lớn hơn thực tế. Cách hỏi cho khéo có bài riêng trong danh mục dám hỏi của trang.
Kiểu khó thứ hai của tuổi trẻ ít được nói tới: dễ tin quá mức vào những gì mình mới học được. Người vừa đọc xong vài cuốn sách, vừa học xong một khoá, đôi khi tự tin đến mức coi nhẹ kinh nghiệm của người làm lâu năm. Đây cũng là thiếu cầu thị, chỉ theo chiều ngược: không phải không chịu nghe người trên, mà không chịu nghe người đi trước vì nghĩ cách của họ đã lỗi thời.
Việc làm được: tập hỏi một câu mỗi ngày với người mình tin, và khi học được điều mới, tự hỏi thêm "điều này có chỗ nào không hợp với hoàn cảnh ở đây không?" trước khi đem ra khuyên người khác.
Tuổi trung niên: khi kinh nghiệm thành lối mòn
Ở tuổi bốn mươi, năm mươi, nhiều người đã làm một việc đủ lâu để thành thạo. Thành thạo là tài sản, nhưng nó cũng kéo theo một rủi ro: những cách làm đã thành phản xạ ít khi được xem lại. Một người thợ hồ hai mươi năm có thể trộn vữa theo tỷ lệ quen tay dù vật liệu đã khác; một người mẹ nuôi đứa con thứ hai theo đúng cách đã nuôi đứa đầu dù hai đứa rất khác nhau.
Dấu hiệu dễ nhận của giai đoạn này là câu "làm vậy từ trước tới giờ có sao đâu". Câu này đúng một phần: cách cũ đã chạy được. Nhưng "chạy được" không có nghĩa là "tốt nhất có thể", và cũng không có nghĩa là vẫn chạy được khi điều kiện đã đổi. Kinh nghiệm cho mình biết điều gì đã đúng trong quá khứ; cầu thị đặt thêm câu hỏi điều đó có còn đúng bây giờ không.
Tuổi trung niên còn một áp lực đặc biệt: nhiều người ở vị trí giữa, vừa có người trên, vừa có người dưới, vừa có cha mẹ già, vừa có con đang lớn. Bị góp ý từ cả hai phía, họ dễ mệt và dễ đóng lại. Đây là lúc cầu thị cần đi kèm sự tự thương: chấp nhận rằng mình không thể làm hài lòng tất cả, và chọn nghe kỹ những lời góp ý về những việc mình thật sự quan tâm.
Việc làm được: mỗi năm chọn một việc mình đã làm lâu nhất, hỏi một người làm cùng nghề nhưng ở nơi khác, hoặc một người trẻ hơn: "Ở chỗ anh, chị, việc này giờ làm thế nào?" Không phải để đổi, mà để biết cách mình đang làm còn đứng ở đâu.
Khi đã có chỗ đứng: ít người dám nói thật
Khi một người đã có vị trí, như chủ một xưởng, trưởng một họ, thầy giáo được kính trọng, người lớn tuổi nhất trong nhà, môi trường quanh họ thay đổi theo cách khó thấy. Người xung quanh bắt đầu chọn lời, nói giảm, hoặc im lặng, vì sợ làm phật lòng, sợ mất việc, hoặc đơn giản là vì nể. Người có chỗ đứng có thể vẫn rất muốn nghe, nhưng thông tin không còn đến với họ nữa.
Đây là kiểu khó nguy hiểm nhất, vì nó không cảm thấy như một cái khó. Không ai góp ý thì mọi chuyện có vẻ ổn. Người có chỗ đứng có thể tự nhận mình rất cầu thị, vì lần nào được góp ý họ cũng nghe, mà không nhận ra số lần được góp ý đã giảm dần qua các năm.
Tình huống giả định: ông Lực là trưởng họ, được con cháu kính nể. Mỗi năm họp họ, ông hỏi "mọi người có ý kiến gì không" và năm nào cũng không ai nói. Ông nghĩ mọi việc ổn. Một lần cháu gái đi xa về, nói riêng với ông rằng nhiều nhà thấy khoản đóng góp giỗ họ quá cao nhưng không ai dám nói. Ông bất ngờ, vì chưa từng nghe điều này. Không phải con cháu giấu ông, mà là câu hỏi "có ý kiến gì không" trước đông người không đủ để họ dám nói.
Việc làm được: không hỏi chung trước đông người, mà hỏi riêng từng người, hỏi cụ thể ("khoản đóng góp năm nay có nặng với nhà cháu không?"), và cảm ơn thật lòng khi ai đó nói điều khó nghe. Quan trọng nhất là cho người khác thấy lời góp ý đã dẫn đến thay đổi gì.
Khi về già: học tiếp mà không mất tự trọng
Người về hưu có thời gian để học những điều mới, từ dùng điện thoại đến một nhạc cụ, nhưng thường gặp một rào cản riêng: phải làm học trò của người trẻ hơn mình rất nhiều, có khi là con cháu mình. Sau cả đời được hỏi ý kiến, việc phải hỏi "cái nút này bấm thế nào" có thể làm tổn thương lòng tự trọng.
Cầu thị ở tuổi này thường đến tự nhiên hơn người ta nghĩ, khi tách được hai điều: mình chưa biết một kỹ năng mới không có nghĩa là hiểu biết cả đời của mình mất giá. Một người bà học dùng điện thoại từ cháu vẫn là người dạy cháu cách nấu nồi canh chua đúng vị. Học qua lại giữa các thế hệ là chuyện bình thường, không phải sự đảo ngược thứ bậc.
Ở tuổi già, cầu thị còn có một mặt tinh tế hơn: chịu nghe khi con cháu góp ý về sức khoẻ, về việc lái xe, về việc sống một mình. Những góp ý này đụng đến quyền tự chủ, nên rất khó nghe. Nghe không có nghĩa là phải làm theo hết, nhưng nghe kỹ, hỏi lại lý do và cân nhắc thật là cách giữ được cả tự trọng lẫn an toàn. Chuyện học suốt đời ở tuổi về hưu có danh mục riêng của trang.
Những lúc chuyển giai đoạn: cửa sổ mở lòng
Giữa các giai đoạn có những khoảng chuyển: đi làm lần đầu, lập gia đình, có con, đổi nghề, con cái rời nhà, nghỉ hưu, mất người thân. Những lúc này, các thói quen cũ không còn đủ dùng, và cảm giác "mình chưa biết phải làm sao" xuất hiện rất rõ. Đây là lúc cầu thị dễ nhất, vì nhu cầu học đến từ bên trong chứ không phải do ai nhắc.
Nhưng cửa sổ này cũng đóng lại nhanh. Sau vài tháng, con người tìm được một cách làm tạm ổn, và cách làm tạm ổn đó dễ thành nếp cố định trước khi kịp được xem lại. Một người mẹ mới sinh con đầu lòng hỏi han rất nhiều trong ba tháng đầu, rồi dần dần có "cách của mình" và ít hỏi hơn, kể cả khi đứa trẻ đã lớn sang một giai đoạn hoàn toàn khác.
Cách tận dụng cửa sổ này: trong mỗi lần chuyển giai đoạn, chủ động tìm hai ba người đã đi qua đúng giai đoạn đó gần đây, hỏi họ những điều họ ước mình biết sớm hơn, và ghi lại. Sau sáu tháng, đọc lại ghi chép để xem cách làm hiện tại của mình đến từ đâu: từ lựa chọn có cân nhắc, hay từ việc làm theo điều đầu tiên nghĩ ra rồi quen tay.
Tóm theo giai đoạn: kiểu khó, câu báo động, việc nhỏ nên làm
Bảng dưới gom bốn giai đoạn để dễ đối chiếu với mình. Một người có thể thấy mình ở hai giai đoạn cùng lúc, ví dụ trẻ tuổi nhưng đã làm chủ một cơ sở:
| Giai đoạn | Kiểu khó chính | Câu báo động trong đầu | Việc nhỏ nên làm |
|---|---|---|---|
| Tuổi trẻ, mới vào nghề | Sợ bị đánh giá nên ngại hỏi | "Hỏi thì người ta nghĩ mình dốt" | Mỗi ngày hỏi một câu với người tin cậy |
| Tuổi trẻ, vừa học điều mới | Tin quá mức vào kiến thức mới | "Cách cũ lỗi thời rồi" | Hỏi người đi trước vì sao họ làm vậy trước khi bác |
| Trung niên, thành thạo | Kinh nghiệm thành lối mòn | "Từ trước tới giờ có sao đâu" | Mỗi năm xem lại một việc quen tay nhất |
| Có chỗ đứng | Ít người dám nói thật | "Không ai góp ý, chắc ổn" | Hỏi riêng, hỏi cụ thể, cho thấy góp ý dẫn đến thay đổi |
| Về già | Học từ người trẻ chạm tự trọng | "Già rồi học làm gì" | Học một việc nhỏ từ con cháu, dạy lại một việc mình giỏi |
Cột "câu báo động" là phần dùng được nhiều nhất. Khi bắt gặp chính mình nghĩ đúng câu đó, đó là tín hiệu kiểu khó của giai đoạn mình đang hoạt động, và là lúc nên làm việc nhỏ ở cột cuối.
Câu hỏi thường gặp
Người trẻ có nên góp ý cho người lớn tuổi hơn không?
Trang này tập trung vào phía người nhận và người học; cách góp ý cho người khác thuộc kỹ năng giao tiếp. Với người trẻ, điều liên quan ở đây là chịu nghe khi người lớn góp ý mà không cho rằng cách của họ đã lỗi thời trước khi hiểu lý do.
Vì sao người càng có địa vị càng ít được góp ý?
Vì người xung quanh cân nhắc rủi ro khi nói thật với họ: sợ phật lòng, sợ ảnh hưởng đến công việc hay quan hệ. Không cần ai cố ý giấu; chỉ cần mỗi người im lặng một chút, tổng thông tin đến với người có địa vị đã giảm rất nhiều.
Kinh nghiệm lâu năm có phải là cản trở cầu thị không?
Không. Kinh nghiệm là tài sản, giúp mình đánh giá lời góp ý nhanh và chính xác hơn. Nó chỉ thành cản trở khi trở thành lý do để không bao giờ xem lại. Người nhiều kinh nghiệm mà cầu thị thường là người học nhanh nhất, vì họ biết chỗ nào đáng xem lại.
Người già không chịu nghe con cháu thì có phải là bảo thủ không?
Không nên vội gắn nhãn. Nhiều khi người lớn tuổi không chịu nghe vì cách góp ý làm họ thấy mất quyền tự quyết, hoặc vì lời góp ý chưa tính đến điều họ coi trọng. Phía người nghe, cầu thị là tách được phần lo lắng có lý trong lời con cháu ra khỏi cảm giác bị coi là già yếu.
Có giai đoạn nào cầu thị dễ nhất không?
Không có giai đoạn nào dễ hoàn toàn, vì mỗi giai đoạn có kiểu khó riêng. Những lúc chuyển giai đoạn, như đổi nghề, có con, nghỉ hưu, thường là lúc người ta mở lòng học nhiều nhất, vì cảm giác "mình chưa biết" lúc đó rất rõ.