Cầu tiến là muốn tiến lên, giỏi hơn, đi xa hơn; cầu thị là muốn biết điều gì đúng và chịu theo điều đúng đó. Cầu tiến trả lời câu "mình muốn đi đâu", cầu thị trả lời câu "mình đang đi đúng hay sai". Hai phẩm chất này hay được gọi chung là "ham học hỏi", nhưng chúng có thể tách rời, và tách rời thì sinh chuyện.
Cầu tiến mà thiếu cầu thị dễ thành tham vọng mù: chạy nhanh nhưng không chịu nghe ai bảo đang chạy sai hướng. Cầu thị mà thiếu cầu tiến thì dễ thành người biết nhiều mà không làm gì. Bài này đặt hai khái niệm cạnh nhau, nhìn bốn kiểu người theo hai trục, và đưa sáu cách rèn để hai phẩm chất đi cùng nhau.
Cầu tiến và cầu thị đặt cạnh nhau
Bảng dưới không xếp cái nào hơn cái nào. Mỗi phẩm chất trả lời một câu hỏi khác nhau và có điểm mạnh, điểm yếu riêng:
| Khía cạnh | Cầu tiến | Cầu thị |
|---|---|---|
| Câu hỏi cốt lõi | Mình muốn giỏi hơn ở đâu, tiến đến đâu? | Điều mình đang nghĩ, đang làm có đúng không? |
| Hướng nhìn | Về phía trước, phía mục tiêu | Vào chính mình và thực tế hiện tại |
| Động lực | Mong muốn, hoài bão | Sự tò mò với điều đúng, sự trung thực |
| Khi gặp lời chê | Có thể coi là cản trở, cũng có thể coi là động lực | Coi là thông tin cần kiểm |
| Điểm mạnh | Tạo năng lượng, giữ được nỗ lực lâu | Giảm sai hướng, sửa sớm |
| Khi thái quá | Thành tham vọng mù, so bì, kiệt sức | Thành do dự, phân tích mãi không làm |
| Khi thiếu | Bằng lòng với hiện tại, ít thay đổi | Bảo thủ, lặp lại sai lầm |
Chữ "tiến" trong cầu tiến hàm một hướng đi lên, và hướng đó thường do chính mình hoặc xã hội đặt ra: lên chức, giỏi nghề, có thêm thu nhập, có thêm kỹ năng. Chữ "thị" trong cầu thị không có hướng; nó chỉ là "cái đúng". Đây là khác biệt căn bản: cầu thị có thể khiến mình nhận ra rằng hướng đi lên mình đang theo không hợp với mình, điều mà cầu tiến đơn thuần ít khi tự đặt câu hỏi.
Bốn kiểu người theo hai trục
Đặt cầu tiến làm một trục, cầu thị làm trục kia, sẽ có bốn ô. Đây là cách nhìn để tự soi, không phải để dán nhãn người khác; mỗi người có thể rơi vào ô khác nhau ở từng việc.
Cầu tiến cao, cầu thị thấp: người chạy nhanh. Họ đặt mục tiêu lớn, làm việc chăm, nhưng khi ai góp ý về hướng đi thì coi đó là lời can ngăn của người kém tham vọng. Họ thường đạt được nhiều thứ trong ngắn hạn, rồi va vào một bức tường mà người khác đã nhìn thấy từ lâu.
Cầu tiến thấp, cầu thị cao: người hiểu chuyện. Họ chịu nghe, phân tích tốt, nhận ra cái đúng cái sai nhanh, nhưng ít khi biến hiểu biết thành thay đổi. Họ hay nói "mình biết là nên làm vậy" mà không làm.
Cả hai đều thấp: người đứng yên. Không muốn tiến, cũng không muốn xem lại. Thường không phải do bản tính mà do mệt mỏi, hoàn cảnh khó, hoặc đã nhiều lần cố gắng mà không được ghi nhận. Ô này cần được nhìn bằng sự cảm thông hơn là lời khuyên.
Cả hai đều cao: người học được đường dài. Họ muốn giỏi hơn, và vì muốn giỏi hơn nên càng cần biết mình đang sai ở đâu. Với họ, lời góp ý là nhiên liệu chứ không phải vật cản. Ô này không có nghĩa là thành công chắc chắn; nó chỉ có nghĩa là ít phải đi những đoạn đường vòng không cần thiết.
Khi cầu tiến thành tham vọng mù: dấu hiệu sớm
Tham vọng mù không xuất hiện một lúc; nó lớn dần từ những dấu hiệu nhỏ. Dấu hiệu đầu tiên là thấy mọi lời góp ý đều là "người ta không hiểu mục tiêu của mình". Dấu hiệu thứ hai là chỉ chọn nghe những người đã đi trước theo đúng con đường mình muốn đi, và gạt bỏ những người đã đi rồi quay lại. Dấu hiệu thứ ba là đo mình bằng người khác nhiều hơn bằng chính việc mình làm: "người cùng tuổi đã đạt được gì", thay vì "việc mình làm có tốt hơn tháng trước không".
Tình huống giả định: anh Tuấn hai mươi tám tuổi, quyết tâm mở tiệm cà phê thứ hai trong năm nay. Vợ anh và người bạn làm kế toán đều chỉ ra tiệm thứ nhất chưa có lãi ổn định, và anh đang vay để mở tiệm thứ hai. Anh coi đó là "tư duy nhỏ". Điều đáng nói không phải là quyết định mở tiệm đúng hay sai, mà là anh đã không xem xét lời can như một thông tin. Nếu anh xem xét rồi vẫn quyết mở, với kế hoạch dự phòng, đó là cầu tiến có cầu thị.
Phép thử đơn giản: khi có người góp ý về mục tiêu của mình, thử trả lời câu "nếu người này đúng thì mình sẽ thấy dấu hiệu gì trong ba tháng tới?". Nếu trả lời được, mình đã biến lời góp ý thành một điều có thể kiểm, thay vì gạt đi hay nghe theo mù quáng.
Những câu nói quen thuộc nên nghe lại cho kỹ
"Không tiến ắt lùi." Câu này đúng khi mình đang trì trệ vì ngại thay đổi. Nhưng nó sai khi được dùng để biến mọi giai đoạn nghỉ ngơi, chăm sóc gia đình thành thất bại. Đứng yên có chủ ý để giữ sức không phải là lùi.
"Cứ làm đi, sai thì sửa." Một câu rất cầu tiến, và có phần cầu thị ở vế sau. Vấn đề là nhiều người chỉ nhớ vế đầu. Câu này chỉ trọn nghĩa khi đi kèm câu hỏi: ai sẽ cho mình biết là mình đang sai, và mình sẽ nhìn lại vào lúc nào?
"Đừng nghe người ngoài cuộc." Người ngoài cuộc thiếu thông tin bên trong, nhưng lại không bị cuốn vào cảm xúc và công sức đã bỏ ra. Họ thường thấy những điều người trong cuộc không thấy. Nên nghe, rồi lọc theo hiểu biết của mình, thay vì gạt đi từ đầu.
"Biết người biết ta." Thường được dùng để nói về cạnh tranh, nhưng vế "biết ta" chính là cầu thị: hiểu đúng điểm mạnh, điểm yếu của mình. Người cầu tiến hay chăm chú vào "biết người" mà quên mất vế sau.
"Người giỏi không cần ai góp ý." Thực tế thường ngược lại: những người làm nghề giỏi lâu năm thường có người xem lại việc của họ, như thợ cả có người phụ nhìn, người viết có người đọc bản nháp. Càng lên cao, càng ít người dám nói thật, nên càng phải chủ động hỏi.
Sáu cách rèn để ham tiến mà vẫn chịu nghe
Sáu cách dưới đây đều nhỏ và cụ thể. Không cần làm cả sáu; chọn một hai cách hợp với mình nhất:
- Viết mục tiêu kèm một câu "mình có thể sai ở đâu". Ví dụ: "Học xong chứng chỉ kế toán trong năm nay. Có thể sai ở chỗ: mình đánh giá thấp thời gian cần cho con nhỏ." Câu thứ hai không để nản, mà để biết cần để mắt chỗ nào.
- Có một người "can" trong vòng thân quen. Chọn một người hay nói thẳng, và hỏi riêng họ mỗi khi chuẩn bị một bước lớn. Nói trước với họ: "mình cần nghe chỗ yếu, không cần động viên".
- Đo tiến bộ bằng việc mình làm, không bằng người khác. So bản tay nghề của mình hôm nay với ba tháng trước. Lời góp ý dễ nghe hơn khi mình không chạy đua với ai.
- Hỏi người đã bỏ cuộc trên con đường mình đang đi. Họ biết những cái hố mà người thành công đã may mắn tránh được hoặc quên kể.
- Đặt điểm dừng để nhìn lại. Sau mỗi chặng (ba tháng, một mùa vụ, một khoá học), dừng một buổi để hỏi: hướng này còn đúng không, mình có đang bỏ qua lời góp ý nào không.
- Cho phép mình đổi mục tiêu mà không coi là thất bại. Cầu thị đôi khi dẫn đến việc nhận ra mục tiêu cũ không còn hợp. Đổi hướng vì lý lẽ mới khác hẳn bỏ cuộc vì nản.
Cách thứ năm thường bị bỏ qua nhất, vì người cầu tiến thấy dừng lại là phí thời gian. Nhưng một buổi nhìn lại có thể tiết kiệm nhiều tháng đi sai hướng. Cách xây thói quen, giữ kỷ luật để theo đuổi mục tiêu là chủ đề của các trang chuyên về kỷ luật bản thân; ở đây chỉ bàn phần thái độ: chịu nhìn lại.
Cầu tiến có cần đến mức nào thì đủ?
Văn hoá khuyến khích cầu tiến rất nhiều: "không tiến ắt lùi", "phải luôn nỗ lực hơn". Những câu này có ích khi mình đang trì trệ, nhưng thành áp lực khi được áp cho mọi giai đoạn đời. Có những giai đoạn, như khi chăm cha mẹ ốm, khi con còn rất nhỏ, khi đang hồi phục sức khoẻ, việc giữ được nhịp hiện tại đã là đủ. Cầu thị giúp nhận ra điều đó: nhìn thật vào hoàn cảnh, thay vì nhìn vào khẩu hiệu.
Mặt khác, cầu thị không thay thế được cầu tiến. Một người hiểu rất rõ mình đang sai ở đâu nhưng không có mong muốn sửa thì hiểu biết đó không tạo ra thay đổi. Cầu tiến cho năng lượng; cầu thị cho hướng. Thiếu năng lượng thì đứng yên, thiếu hướng thì chạy vòng.
Câu hỏi thực tế cho mỗi người không phải "mình đã đủ cầu tiến chưa" mà là "trong giai đoạn này, mình muốn tiến ở chỗ nào, và ai có thể cho mình biết mình đang tiến đúng hay sai". Câu hỏi thứ hai chính là phần cầu thị.
Câu hỏi thường gặp
Cầu tiến có phải là tham vọng không?
Cầu tiến là mong muốn tiến bộ, có thể nhỏ như muốn nấu ăn ngon hơn hay lớn như muốn làm chủ một xưởng. Tham vọng thường chỉ mong muốn lớn về vị trí, thành tựu. Cầu tiến chỉ thành vấn đề khi nó không còn chịu nghe ai, tức là thiếu cầu thị.
Người không có tham vọng có phải là người thiếu cầu tiến không?
Không hẳn. Nhiều người không muốn lên chức hay làm giàu nhưng vẫn muốn làm việc mình làm tốt hơn mỗi ngày, đó vẫn là cầu tiến. Cầu tiến không bắt buộc phải gắn với địa vị hay tiền bạc.
Làm sao biết mình đang cầu tiến quá mức?
Một vài dấu hiệu: luôn thấy mệt mà không thấy thoả mãn, so sánh mình với người khác liên tục, gạt mọi lời can như cản trở, và bỏ bê sức khoẻ hay gia đình vì mục tiêu. Nếu mệt mỏi kéo dài, mất ngủ, nên nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Nên dạy con cầu tiến trước hay cầu thị trước?
Hai thứ đi cùng nhau tốt hơn tách rời. Với trẻ nhỏ, khen sự cố gắng và khen việc con chịu sửa sau khi được chỉ ra thường có ích hơn khen kết quả. Không nên so con với bạn hay chấm điểm con để kích thích cầu tiến.
Tục ngữ có câu nào nói về cầu tiến và cầu thị không?
Câu "học thầy không tày học bạn" và "đi một ngày đàng học một sàng khôn" thường được dẫn để nói về tinh thần học hỏi. Chúng gần với cầu thị hơn: coi trọng việc học từ thực tế và từ người xung quanh, không chỉ từ người có danh nghĩa là thầy.