Nhận ra điểm mạnh của bản thân là một nửa của tự soi xét, và là nửa hay bị bỏ quên: phần lớn người khi nhìn lại mình chỉ tìm lỗi, vì điều xấu dễ nhớ và dễ thấy hơn điều tốt. Cách hiệu quả để thấy điểm mạnh là nhớ lại những lần mình làm tốt nhất, hỏi người khác về những lúc họ thấy mình ở trạng thái tốt nhất, và tìm điểm chung.
Biết điểm mạnh không phải để tự khen. Nó giúp mình dùng đúng sức của mình, sửa điểm yếu bằng chính điểm mạnh, và nhận ra khi nào một điểm mạnh bị dùng quá tay thành điểm yếu. Bài giải thích vì sao ta khó thấy điểm mạnh, các cách tìm, một bài tập hỏi người khác, cách phân biệt điểm mạnh với điều mình được khen, và một tình huống giả định.
Vì sao ta thấy lỗi dễ hơn thấy điểm mạnh
Trong tâm lý học có một hiện tượng được ghi nhận rộng rãi gọi là thiên lệch tiêu cực: những trải nghiệm, thông tin, cảm xúc tiêu cực thường tác động mạnh hơn và được nhớ lâu hơn những điều tích cực có cùng mức độ. Bài tổng quan nổi tiếng của Roy Baumeister và cộng sự năm 2001 có tựa đề nói gọn ý này: "Bad is stronger than good", tức điều xấu mạnh hơn điều tốt. Một lời chê có thể nhớ cả năm, mười lời khen thì quên trong tuần.
Thứ hai, điểm mạnh thường là những việc mình làm dễ dàng, đến mức mình không coi đó là gì đặc biệt. Một người có khả năng làm người khác bình tĩnh trong lúc rối ren có thể không bao giờ nghĩ đó là điểm mạnh, vì với họ, việc đó tự nhiên như thở. Cái dễ với mình thì vô hình với mình.
Thứ ba, văn hoá khiêm tốn làm nhiều người ngại nói về điểm mạnh của mình, kể cả với chính mình. Nói "mình giỏi việc này" nghe như tự cao. Kết quả là nhiều người có thể liệt kê mười khuyết điểm trong một phút, nhưng mất rất lâu mới nghĩ ra ba điểm mạnh.
Cũng cần nói rõ: thấy điểm mạnh không phải là tự khen để dễ chịu. Nó là một phần của việc nhìn mình cho đúng. Một bức tranh về bản thân chỉ có lỗi cũng sai lệch như một bức tranh chỉ có ưu điểm, và người cầu thị cần một bức tranh đúng hơn là một bức tranh dễ chịu.
Biết điểm mạnh để làm gì
Tự soi xét chỉ nhìn lỗi giống như một người thợ chỉ đếm những chỗ hỏng mà không biết dụng cụ mình có trong tay. Điểm mạnh là dụng cụ. Một người biết mình giỏi lắng nghe có thể dùng điểm mạnh đó để sửa một điểm yếu khác, như hay nóng vội khi quyết định: thay vì quyết ngay, họ dùng thói quen nghe kỹ của mình để hỏi thêm ý người khác trước.
Biết điểm mạnh cũng giúp chọn đúng chỗ đóng góp. Trong gia đình, người giỏi giữ bình tĩnh có thể là người nói chuyện với con lúc con gặp chuyện; người giỏi sắp xếp có thể lo việc giấy tờ. Ở chỗ làm, xin nhận những việc dùng đúng điểm mạnh của mình thường mang lại kết quả tốt hơn cho cả nhóm.
Và nó giúp đứng vững khi nghe góp ý. Người chỉ thấy lỗi của mình dễ bị một lời chê làm sụp; người biết rõ mình có những điểm mạnh thật có thể nghe chê bình tĩnh hơn, vì lời chê chỉ đụng tới một phần, không phải toàn bộ con người mình. Đây là một nền móng quan trọng của thái độ cầu thị.
Tự tìm điểm mạnh: bốn cách
Bắt đầu một mình, với một tờ giấy và khoảng nửa giờ yên tĩnh:
- Nhớ lại ba lần mình thấy mình làm tốt nhất, ở bất kỳ mảng nào: chăm người ốm, giải quyết một rắc rối ở chỗ làm, dạy con một điều khó. Ghi rõ chuyện gì, mình đã làm gì cụ thể.
- Tìm điểm chung giữa ba lần đó. Có phải lần nào mình cũng giữ được bình tĩnh? Lần nào cũng nhìn ra cách làm mà người khác chưa nghĩ tới? Điểm chung là ứng viên cho điểm mạnh.
- Để ý những việc mình làm mà thấy thời gian trôi nhanh và không thấy mệt, dù việc không dễ. Đó thường là chỗ điểm mạnh được dùng.
- Để ý những việc người khác hay nhờ mình. Nếu bạn bè thường gọi mình khi cần ai đó nghe họ kể chuyện, hoặc đồng nghiệp hay nhờ mình xem lại văn bản, đó là tín hiệu người khác đã nhận ra điểm mạnh của mình trước cả mình.
Cách thứ tư là cầu nối sang việc hỏi người khác. Người xung quanh thường đã thấy điểm mạnh của mình rất rõ, chỉ là ít ai nói ra, vì họ nghĩ mình đã biết.
Bài tập hỏi người khác về lúc mình ở trạng thái tốt nhất
Năm 2005, một nhóm nhà nghiên cứu ở Đại học Michigan, gồm Laura Morgan Roberts và các đồng nghiệp, mô tả trên tạp chí Harvard Business Review một bài tập họ gọi là "phiên bản tốt nhất được phản chiếu". Ý tưởng là thay vì hỏi người khác mình cần sửa gì, hãy hỏi họ kể lại những lần họ thấy mình ở trạng thái tốt nhất, rồi tìm điểm chung trong các câu chuyện.
Phiên bản đơn giản cho đời thường: chọn năm đến mười người ở nhiều vai trong đời mình như gia đình, bạn bè, đồng nghiệp, người từng làm cùng. Nhắn mỗi người một câu: "Anh có thể kể cho em một lần anh thấy em làm điều gì đó thật tốt, hoặc giúp được người khác nhiều không? Em đang cố hiểu mình hơn." Xin họ kể câu chuyện cụ thể, không chỉ một tính từ.
Khi nhận được các câu chuyện, đọc chúng cùng nhau và tìm những chủ đề lặp lại. Có thể bạn sẽ ngạc nhiên vì người ta nhớ những việc mình đã quên, và vì những điều họ đánh giá cao ở mình khác hẳn những điều mình tự hào. Đây là cách thu hẹp "điểm mù" theo chiều tích cực, điều mà cửa sổ Johari cũng nhắc tới: không chỉ có điểm yếu mình không thấy, mà cả điểm mạnh.
Điểm mạnh thật và điều mình được khen: bảng phân biệt
Không phải điều gì mình được khen cũng là điểm mạnh. Bảng dưới giúp phân biệt:
| Dấu hiệu | Điểm mạnh thật | Chỉ là điều được khen |
|---|---|---|
| Nguồn gốc | Lặp lại trong nhiều hoàn cảnh, nhiều người nhận ra | Một vài người khen, trong một hoàn cảnh |
| Cảm giác khi làm | Tự nhiên, thấy có sức, muốn làm thêm | Làm được nhưng mệt, phải cố |
| Khi không ai khen | Vẫn làm, vì thấy có ý nghĩa | Làm ít đi hoặc bỏ |
| Ví dụ | Giữ bình tĩnh trong mọi cuộc khủng hoảng nhỏ trong nhà | Được khen nấu ngon trong một bữa tiệc |
Có những điều mình được khen nhiều nhưng làm rất mệt, ví dụ một người được khen "hoạt bát" trong khi họ vốn trầm và phải gắng sức mỗi lần giao tiếp đông người. Đó là kỹ năng, không hẳn là điểm mạnh theo nghĩa nguồn sức. Phân biệt được giúp mình không chọn sai việc chỉ vì người khác khen.
Ngược lại, có điểm mạnh thật mà chưa ai khen, vì nó vô hình: kiên nhẫn, công bằng, đáng tin. Những điểm mạnh này thường chỉ lộ ra qua câu chuyện của người khác, không qua lời khen trực tiếp.
Khi điểm mạnh dùng quá tay thành điểm yếu
Cẩn thận thành chậm chạp, cầu toàn. Người cẩn thận là chỗ dựa của nhóm, nhưng khi kiểm tra mọi thứ ba lần, họ làm cả nhóm chờ và tự làm mình kiệt sức.
Thẳng thắn thành thiếu tế nhị. Nói thật là điểm mạnh; nói thật vào lúc không cần, bằng giọng làm người khác tổn thương là điểm yếu.
Biết lắng nghe thành không dám nói. Người giỏi nghe đôi khi nghe mãi mà không bao giờ đưa ý kiến của mình, khiến người khác không biết họ nghĩ gì.
Quyết đoán thành độc đoán. Quyết nhanh giúp mọi việc trôi chảy, nhưng quyết nhanh mà không hỏi ai thì người xung quanh thấy mình không được tôn trọng.
Chu đáo thành ôm việc. Người hay lo cho người khác dễ ôm hết việc trong nhà, rồi mệt mỏi và trách người khác không giúp.
Cách nhận ra mình đang dùng quá tay. Để ý những lời phàn nàn của người khác: chúng thường là mặt trái của chính điểm mạnh mình tự hào. Người được khen "chu đáo" mà hay bị nói "ôm đồm", người được khen "thẳng" mà hay bị nói "phũ" là đang ở đúng ranh giới ấy. Khi đó không cần bỏ điểm mạnh, chỉ cần học lúc nào nên dùng ít đi.
Tình huống giả định: anh Lộc và điểm mạnh anh không biết
Nhân vật và chi tiết là giả định. Anh Lộc năm mươi tuổi, thợ điện, tự nhận mình "chẳng có gì giỏi, chỉ biết làm nghề". Khi con gái gợi ý thử bài tập hỏi người khác, anh ngại, nhưng vẫn nhắn cho sáu người: vợ, hai đứa con, một người bạn, một khách quen, một cậu thợ học việc.
Các câu chuyện họ kể có một điểm chung anh không ngờ. Vợ anh kể lần bố vợ ốm, anh là người ngồi giải thích cho cả nhà từng bước điều trị bác sĩ nói. Cậu học việc kể anh là người duy nhất chịu giải thích vì sao phải làm thế, không chỉ bảo làm thế. Người khách quen kể anh luôn nói rõ cái gì cần sửa ngay, cái gì để sau cũng được, không bao giờ "doạ" để bán thêm.
Điểm mạnh anh Lộc không thấy là khả năng giải thích rõ ràng và trung thực những điều phức tạp. Biết được điều đó, anh nhận dạy thêm hai cậu học việc, và dùng chính điểm mạnh ấy để sửa một điểm yếu vợ anh hay nhắc: anh ít nói chuyện với con. Anh bắt đầu giải thích cho con trai cách sửa mấy món đồ điện trong nhà, và hai bố con có chuyện để nói với nhau hơn.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao tìm ra điểm mạnh của bản thân khi mình thấy mình chẳng có gì?
Bắt đầu từ ba lần bạn thấy mình làm tốt nhất, dù là chuyện nhỏ, và tìm điểm chung. Để ý những việc người khác hay nhờ bạn. Hỏi vài người thân kể một lần họ thấy bạn làm điều gì tốt. Cảm giác không có gì thường do thiên lệch tiêu cực, không phải sự thật.
Biết điểm mạnh của mình có làm mình tự cao không?
Không, nếu đi kèm với việc biết điểm yếu và biết điểm mạnh có thể thành điểm yếu khi dùng quá tay. Biết rõ mình giỏi gì và chưa giỏi gì là tự tin đúng mức, khác với tự cao là tin mình giỏi ở mọi thứ.
Có nên tập trung phát huy điểm mạnh hay sửa điểm yếu?
Cả hai, tuỳ hoàn cảnh. Điểm yếu gây hại cho người khác thì cần sửa. Còn lại, dùng điểm mạnh thường mang lại nhiều hơn là cố biến điểm yếu thành trung bình. Điểm mạnh cũng có thể là công cụ để sửa điểm yếu.
Hỏi người khác về điểm mạnh của mình có ngại không?
Có thể ngại, nhưng nói rõ lý do giúp người kia hiểu: mình đang cố hiểu bản thân hơn. Xin họ kể một câu chuyện cụ thể thay vì khen chung. Phần lớn người được hỏi thấy vui vì được nói điều tốt về người họ quý.
Giúp con nhận ra điểm mạnh của mình thế nào cho đúng?
Kể cho con những lần cụ thể bạn thấy con làm tốt, như con kiên nhẫn dạy em, thay vì khen chung chung con giỏi. Không so sánh con với anh chị em hay bạn bè, không chấm điểm hay xếp hạng. Để con tự kể lúc nào con thấy vui nhất khi làm việc gì.