Sổ đức tính của Benjamin Franklin là một cuốn sổ nhỏ ông lập khi còn trẻ, gồm 13 đức tính ông muốn rèn; mỗi tuần ông chú tâm vào một đức tính và mỗi tối đánh một chấm đen vào ô của ngày hôm đó nếu mình lỡ phạm vào đức tính nào. Ông kể lại chuyện này trong cuốn Tự truyện viết về sau.
Điều thú vị nhất trong câu chuyện không phải là danh sách đức tính, mà là đức tính thứ 13: khiêm nhường, được ông thêm vào sau khi một người bạn nói thẳng rằng ông kiêu ngạo. Bài kể lại cách Franklin làm, 13 đức tính, câu chuyện khiêm nhường, những giới hạn ông tự nhận, và cách dùng ý tưởng này ngày nay như một công cụ tự soi xét, không phải một bảng chấm điểm.
Franklin lập cuốn sổ như thế nào
Theo Tự truyện, khi còn là một người thợ in trẻ ở Philadelphia, Franklin nảy ra cái mà ông gọi là "dự án táo bạo và khó khăn để đạt tới sự hoàn thiện đạo đức". Ông nhận ra chỉ quyết tâm sống tốt là không đủ, vì thói quen cũ luôn kéo mình lại. Ông cần một cách làm cụ thể.
Ông liệt kê 13 đức tính, mỗi đức tính kèm một câu giải thích ngắn để rõ mình định nói gì. Rồi ông kẻ một cuốn sổ nhỏ, mỗi trang dành cho một đức tính, chia thành bảy cột cho bảy ngày trong tuần và mười ba hàng cho mười ba đức tính. Mỗi tối, ông xem lại ngày của mình và đánh một chấm đen vào ô tương ứng với mỗi lỗi đã phạm.
Ông không cố rèn cả 13 điều cùng lúc. Mỗi tuần ông dành sự chú ý chính cho một đức tính, theo thứ tự, để 13 tuần đi hết một lượt, mỗi năm bốn lượt. Ý tưởng là khi đã giữ được một đức tính, nó sẽ hỗ trợ việc giữ những đức tính sau. Ông mong trang sổ của mỗi đức tính dần trống chấm đen.
Ông còn ví việc này với người làm vườn nhổ cỏ: không nhổ hết cả vườn một lúc, vì quá sức, mà làm từng luống một, xong luống này mới sang luống khác. Hình ảnh ấy cho thấy ông hiểu rõ giới hạn của sự chú ý, và chọn cách đi chậm mà chắc thay vì một cuộc cải tổ toàn diện chỉ kéo dài vài ngày.
Mười ba đức tính trong sổ của Franklin
Dưới đây là danh sách theo thứ tự ông đặt, kèm diễn ý ngắn lời giải thích của ông. Lời dịch là diễn ý, không phải bản dịch chính thức:
| Thứ tự | Đức tính | Diễn ý lời giải thích của Franklin |
|---|---|---|
| 1 | Tiết độ | Ăn không đến no nê, uống không đến chếnh choáng |
| 2 | Ít lời | Chỉ nói điều có ích cho người khác hoặc cho mình; tránh chuyện phiếm |
| 3 | Ngăn nắp | Mọi thứ có chỗ của nó; mọi việc có thời điểm của nó |
| 4 | Quyết tâm | Quyết làm điều nên làm; làm cho trọn điều đã quyết |
| 5 | Tằn tiện | Chỉ chi cho điều có ích cho người khác hoặc cho mình; không phung phí |
| 6 | Cần cù | Không phí thời gian; luôn làm điều có ích |
| 7 | Chân thành | Không lừa dối gây hại; nghĩ ngay thẳng, nói như mình nghĩ |
| 8 | Công bằng | Không làm hại ai bằng việc làm sai hay bằng việc bỏ không làm điều phải làm |
| 9 | Điều độ | Tránh thái quá; nhịn những tổn thương mà mình nghĩ người khác đáng bị đáp trả |
| 10 | Sạch sẽ | Giữ thân thể, quần áo, nhà ở sạch sẽ |
| 11 | Bình thản | Không bối rối vì chuyện vặt hoặc những tai nạn thường tình không tránh được |
| 12 | Tiết chế | Giữ gìn trong đời sống riêng tư, không để hại sức khoẻ, danh dự hay sự yên ổn của người khác |
| 13 | Khiêm nhường | Không tự đề cao mình; ông nêu những tấm gương để noi theo, trong đó có Socrates |
Danh sách mang dấu ấn của thời đại và con người Franklin ở thế kỷ mười tám. Không cần đồng ý với từng mục hay thứ tự của nó. Điều đáng học là cấu trúc: một danh sách ngắn, mỗi mục có định nghĩa rõ, và một cách đơn giản để để ý mình mỗi ngày.
Để ý rằng mỗi đức tính đều có một câu định nghĩa cụ thể. "Ít lời" không phải là "ít nói" chung chung, mà là "chỉ nói điều có ích". Định nghĩa cụ thể là thứ làm cho việc tự xét mỗi tối có thể trả lời được.
Câu chuyện đức tính thứ mười ba: khiêm nhường
Theo Tự truyện, danh sách ban đầu của Franklin chỉ có mười hai đức tính. Một người bạn thuộc phái Quaker đã tử tế nói với ông rằng mọi người thường thấy ông kiêu ngạo: trong lúc trò chuyện, ông không bằng lòng với việc mình đúng mà còn muốn tỏ ra hơn người, hống hách, và ông kể ra vài ví dụ để chứng minh. Franklin quyết định sửa thói đó và thêm khiêm nhường vào danh sách.
Cách ông "rèn" khiêm nhường rất cụ thể. Ông tự đặt quy tắc tránh phản bác người khác một cách trực diện và tránh khẳng định ý mình một cách tuyệt đối. Ông bỏ những từ như "chắc chắn", "không nghi ngờ gì", thay bằng những cách nói rào đón hơn, kiểu "theo chỗ mình hiểu", "mình hình dung là", "có lẽ là như vậy", "hiện giờ mình thấy thế". Khi người khác nói điều ông cho là sai, ông không vội bác bỏ mà bắt đầu bằng việc thừa nhận trong một số trường hợp ý kia có thể đúng.
Ông thú nhận một điều rất thật: ông không dám khoe là đã đạt được đức tính này về thực chất, nhưng đã đạt được khá nhiều về vẻ bề ngoài. Ông còn viết rằng có lẽ không có thói nào khó dẹp như kiêu ngạo, vì ngay khi tưởng đã dẹp được nó, ta lại có thể tự hào về sự khiêm nhường của mình. Lời thú nhận ấy chính là một bài học cầu thị: biết mình chưa đạt, và nói ra điều đó.
Những giới hạn Franklin tự nhận
Ông không đạt được sự hoàn thiện. Franklin viết rằng ông ngạc nhiên vì thấy mình có nhiều lỗi hơn ông tưởng. Ông cũng thừa nhận chưa bao giờ đạt được sự hoàn thiện mình nhắm tới, nhưng nhờ cố gắng mà trở thành người tốt hơn và hạnh phúc hơn so với nếu không thử.
Ngăn nắp là đức tính ông vật lộn nhiều nhất. Ông kể đức tính này gây cho ông nhiều phiền toái nhất, và có lúc ông gần như muốn bỏ cuộc, tự an ủi rằng một chút lộn xộn cũng chẳng sao. Sự thật thà này làm cho câu chuyện đáng tin hơn.
Cuốn sổ thưa dần theo năm tháng. Ông viết rằng về sau ông chỉ làm một lượt mỗi năm, rồi nhiều năm một lượt, và có lúc bỏ hẳn vì bận việc, đi xa. Ông vẫn mang cuốn sổ theo mình.
Đây là dự án của một người cụ thể. Danh sách phản ánh giá trị và hoàn cảnh của Franklin. Người đọc ngày nay nên coi đây là một ví dụ về cách tự soi xét có phương pháp, không phải một bộ chuẩn mực để áp nguyên.
Dùng ý tưởng sổ đức tính ngày nay mà không biến nó thành bảng chấm điểm
Ý tưởng cốt lõi của Franklin có thể dùng lại với vài điều chỉnh, giữ tinh thần tự soi xét thay vì chạy theo điểm số:
- Chọn ba đến năm phẩm chất, không cần 13. Chọn những điều thật sự quan trọng với mình lúc này, ví dụ: nghe hết rồi mới đáp, giữ lời hứa, không nói xấu sau lưng.
- Viết một câu định nghĩa cụ thể cho mỗi phẩm chất, như Franklin làm. "Kiên nhẫn" là chung chung; "không cao giọng với con khi con làm chậm" là cụ thể.
- Mỗi tối, đánh một dấu nhỏ khi mình lỡ, kèm một chữ ghi chuyện gì. Dấu ở đây là để nhớ, không để cộng thành điểm.
- Cuối tuần, đọc lại những chữ ghi chú, không đếm số dấu. Những lần lỡ có chung hoàn cảnh nào không: khi mệt, khi đói, khi ở cạnh một người cụ thể?
- Thêm một ô cho điều làm được, điều Franklin không làm. Ghi lại những lần mình giữ được giúp việc soi xét không nghiêng hẳn về phía lỗi.
- Hỏi người khác như bạn của Franklin đã nói với ông. Danh sách tự chọn dễ bỏ sót điểm mù; một người thân nói thẳng có thể thêm cho mình "đức tính thứ mười ba".
Bước cuối là điều đáng giá nhất trong câu chuyện. Franklin không tự phát hiện ra mình kiêu ngạo; một người bạn đã nói cho ông. Cuốn sổ chỉ có ích khi nó mở cho thông tin từ bên ngoài.
Nếu việc ghi chép mỗi tối khiến bạn lo âu hơn, tự trách nặng hơn, hãy dừng hoặc giãn ra. Công cụ tự soi xét chỉ tốt khi nó giúp mình hiểu và sửa, không phải khi nó thành một nguồn áp lực mới.
Vì sao câu chuyện vẫn đáng đọc
Câu chuyện sổ đức tính được kể lại rất nhiều, đôi khi như một công thức thành công. Đọc kỹ Tự truyện lại thấy một điều khác: một người thông minh, có tham vọng, chịu ngồi xuống mỗi tối để đánh dấu lỗi của mình, chịu nghe một người bạn nói mình kiêu ngạo, và chịu viết ra rằng mình không đạt được điều mình muốn.
Đó là những thái độ của người cầu thị: tìm thông tin về bản thân một cách có hệ thống, nghe lời thẳng thắn từ người khác, và thành thật về giới hạn của mình. Danh sách đức tính có thể thay đổi theo thời đại; ba thái độ ấy thì không.
Cũng nên đọc câu chuyện với một chút tỉnh táo. Tự truyện là lời kể của chính Franklin khi đã lớn tuổi và nổi tiếng, nên có phần chọn lọc. Coi nó là một gợi ý đáng thử, không phải một bằng chứng khoa học về cách thay đổi con người.
Câu hỏi thường gặp
Benjamin Franklin kể về sổ đức tính ở đâu?
Trong cuốn Tự truyện của ông, phần ông kể về "dự án đạt tới sự hoàn thiện đạo đức" khi còn trẻ. Cuốn sách được viết làm nhiều đợt khi ông đã lớn tuổi và được xuất bản sau khi ông mất. Đây là nguồn chính của câu chuyện này.
Mười ba đức tính của Franklin gồm những gì?
Theo thứ tự ông đặt: tiết độ, ít lời, ngăn nắp, quyết tâm, tằn tiện, cần cù, chân thành, công bằng, điều độ, sạch sẽ, bình thản, tiết chế và khiêm nhường. Mỗi đức tính có một câu giải thích ngắn để làm rõ ông muốn nói gì.
Vì sao Franklin thêm khiêm nhường vào danh sách?
Vì một người bạn nói thẳng với ông rằng mọi người thấy ông kiêu ngạo, hay tỏ ra hơn người khi trò chuyện, và kể ví dụ. Ông nhận lời góp ý và thêm khiêm nhường thành đức tính thứ mười ba, rồi đổi cách nói, tránh khẳng định tuyệt đối.
Dùng sổ đức tính có khác gì theo dõi thói quen không?
Theo dõi thói quen thường đếm số lần làm được để xây nếp. Sổ đức tính theo tinh thần tự soi xét dùng để nhận ra những lần mình lỡ và hoàn cảnh xảy ra, rồi hiểu mình hơn. Đọc ghi chú quan trọng hơn đếm dấu.
Có nên làm sổ đức tính cho trẻ con không?
Không nên biến thành bảng đánh dấu lỗi cho trẻ, vì dễ thành chấm điểm và làm trẻ xấu hổ. Với trẻ, cha mẹ có thể cùng con nói về một hai điều con muốn tập, ghi lại những lần con làm được, và trò chuyện nhẹ nhàng.