Nhìn lại một năm của bản thân là dành một buổi để trả lời vài câu hỏi trung thực: năm qua mình học được gì, sai ở đâu, đã đổi ý về điều gì, ai đã giúp mình, và năm tới muốn sống khác ở chỗ nào. Mục đích là học từ năm cũ, không phải chấm điểm mình đạt hay trượt bao nhiêu mục tiêu.
Nhiều người Việt có sẵn một dịp tự nhiên cho việc này: những ngày giáp Tết. Bài đưa ra cách chuẩn bị một buổi nhìn lại, bộ câu hỏi theo bốn mảng của đời sống, cách dùng ảnh, tin nhắn để nhớ lại cho đúng, những điều nên tránh, và cách chia sẻ với người thân. Việc đo kết quả công việc hay tài chính theo chỉ tiêu là một chuyện khác, không bàn ở đây.
Nhìn lại khác tổng kết thành tích ở đâu
Tổng kết thành tích hỏi "mình đã làm được bao nhiêu", đo bằng con số, so với kế hoạch. Nhìn lại bản thân hỏi "mình đã trở thành người thế nào", và câu trả lời thường là những câu chuyện, không phải con số. Một năm không đạt mục tiêu nào vẫn có thể là một năm mình học được rất nhiều về bản thân; một năm đạt hết mục tiêu vẫn có thể là năm mình đối xử tệ với người thân.
Khi nhìn lại bằng bảng chấm điểm, người ta dễ rơi vào hai cực: tự hào quá mức vì đạt chỉ tiêu, hoặc tự trách vì trượt. Cả hai đều che mất câu hỏi quan trọng hơn: điều gì đã xảy ra bên trong mình, và mình đã đối xử với người khác ra sao.
Vì vậy buổi nhìn lại theo tinh thần cầu thị nên để riêng khỏi việc đánh giá kết quả. Nếu muốn đo kết quả công việc, tài chính, hãy làm vào một buổi khác. Buổi này dành cho con người.
Chuẩn bị một buổi nhìn lại
Không cần nhiều thời gian, nhưng cần một khoảng yên tĩnh. Hai đến ba tiếng vào một buổi chiều cuối tuần là vừa:
- Chọn một chỗ không bị làm phiền, tắt thông báo điện thoại hoặc để máy ở phòng khác sau khi đã lấy những gì cần xem.
- Gom tư liệu để nhớ lại: lướt ảnh trong điện thoại theo từng tháng, lịch hẹn, vài cuộc trò chuyện tin nhắn quan trọng, sổ ghi chép nếu có. Trí nhớ thường chỉ giữ vài tháng gần nhất và vài chuyện nổi bật; tư liệu giúp nhớ cả những tháng mờ nhạt.
- Viết một dòng cho mỗi tháng: tháng đó có chuyện gì đáng nhớ nhất. Mười hai dòng này là bộ khung để trả lời các câu hỏi.
- Trả lời các câu hỏi ở mục dưới, không cần trả lời hết, chọn những câu chạm vào mình.
- Đọc lại toàn bộ và gạch chân hai, ba điều thấy quan trọng nhất.
- Viết một đoạn ngắn cho năm tới: không phải danh sách mục tiêu, mà là một hai điều muốn sống khác.
Bước gom tư liệu quan trọng hơn nhiều người nghĩ. Khi chỉ dựa vào trí nhớ, một chuyện buồn gần đây có thể làm cả năm có vẻ tệ, hoặc một niềm vui gần đây làm mình quên những tháng khó khăn.
Bộ câu hỏi nhìn lại theo bốn mảng
Chọn hai, ba câu ở mỗi mảng. Câu hỏi càng cụ thể, câu trả lời càng thật:
| Mảng | Câu hỏi gợi ý |
|---|---|
| Học hỏi | Năm nay mình học được điều gì mới, kể cả không qua sách vở? Mình đã đổi ý về điều gì, vì sao? Ai đã dạy mình nhiều nhất, dù họ không biết? |
| Sai lầm | Sai lầm nào của năm nay mình còn nghĩ tới? Mình đã sửa được phần nào? Có lỗi nào mình mắc lại từ năm trước không? |
| Quan hệ | Mình gần ai hơn, xa ai hơn? Có ai mình nợ một lời cảm ơn hay một lời xin lỗi? Mình đã nghe góp ý của ai và có đổi gì không? |
| Con người mình | Điều gì làm mình ngạc nhiên về chính mình năm nay? Lúc nào mình thấy mình là người mình muốn trở thành? Lúc nào thì không? |
Câu "ai đã dạy mình nhiều nhất" thường cho câu trả lời bất ngờ: một đồng nghiệp trẻ, đứa con, một người khách khó tính. Đó là dấu hiệu của một năm có học hỏi, dù không có khoá học nào.
Câu "có lỗi nào mắc lại từ năm trước" đáng giá nhất khi bạn có ghi chép nhìn lại của năm trước để so. Đây là lý do nên giữ lại những gì đã viết.
Những điều nên tránh khi nhìn lại
So mình với người khác. Mạng xã hội cuối năm đầy những bài tổng kết đẹp đẽ. So năm của mình với phần đẹp nhất trong năm của người khác là so sánh lệch. Chỉ so mình với mình năm trước.
Đổ hết cho hoàn cảnh hoặc ôm hết về mình. Một năm khó có phần do hoàn cảnh, có phần do mình. Gọi đúng tên từng phần. Thiên kiến tự phục vụ khiến người ta nhận công khi thành và đổ cho hoàn cảnh khi hỏng; tự trách quá mức thì ngược lại.
Viết ra quá nhiều quyết tâm. Mười điều muốn thay đổi trong năm mới thường không điều nào thành. Một hai điều được nghĩ kỹ có cơ hội hơn nhiều.
Làm khi đang buồn sâu. Nếu năm vừa qua có mất mát lớn, nhìn lại có thể khơi lại nỗi đau. Không sao nếu bạn chưa sẵn sàng. Nếu nỗi buồn kéo dài, ảnh hưởng tới giấc ngủ và sinh hoạt, hãy tìm người tin cậy hoặc chuyên gia tâm lý trước.
Chia sẻ buổi nhìn lại với người thân
Nhìn lại một mình có giá trị, nhưng chia sẻ một phần với người thân thêm một lớp nữa: người khác có thể nhắc mình những điều mình đã quên, hoặc nhìn một chuyện theo cách khác. Một cặp vợ chồng có thể dành một buổi tối, mỗi người kể ba điều của năm: một điều học được, một điều tiếc, một điều biết ơn ở người kia.
Có thể hỏi người thân thêm một câu: "Năm nay anh thấy em thay đổi điều gì?" Câu trả lời đôi khi khác hẳn điều mình nghĩ. Mình tưởng năm nay mình đã kiên nhẫn hơn với con, người kia lại thấy mình bận đến mức ít nói chuyện với con hơn. Đó là thông tin quý cho năm tới.
Với gia đình có con lớn, bố mẹ có thể kể con nghe một sai lầm của mình trong năm và điều mình học được. Không cần bắt con làm theo. Thấy người lớn nhìn lại mình thật lòng là một bài học tự nhiên về cầu thị.
Khi nhìn lại thấy một điều lặp lại nhiều năm
Nếu đã giữ ghi chép nhìn lại vài năm, rất có thể bạn sẽ gặp một khoảnh khắc khó chịu: cùng một điều tiếc, cùng một quyết tâm xuất hiện năm này qua năm khác. Năm nào cũng viết "dành thời gian cho bố mẹ nhiều hơn", năm nào cũng tiếc vì không làm. Đây không phải lý do để tự trách, mà là thông tin quan trọng nhất mà việc nhìn lại có thể cho bạn.
Một điều lặp lại nhiều năm thường có một nguyên nhân sâu hơn quyết tâm: một ràng buộc thật về thời gian, tiền bạc, khoảng cách; một nỗi ngại chưa được gọi tên, như ngại về nhà vì có chuyện cũ chưa giải quyết; hoặc một ưu tiên mình nói là quan trọng nhưng thật ra chưa đặt lên trước những việc khác. Hỏi "điều gì đã cản mình mỗi năm" hữu ích hơn viết lại quyết tâm lần nữa.
Đôi khi câu trả lời trung thực là: điều này không quan trọng với mình như mình tưởng. Chấp nhận điều đó cũng là một dạng cầu thị, thay vì mang mãi một quyết tâm không thật. Còn nếu nó thật sự quan trọng, hãy hỏi một người thân xem họ thấy điều gì đang cản mình; người ngoài thường thấy nút thắt nhanh hơn.
Viết một lá thư ngắn cho chính mình năm sau
Một cách kết buổi nhìn lại mà nhiều người thấy có ích là viết một lá thư ngắn gửi chính mình của một năm sau. Không phải danh sách mục tiêu, mà là vài đoạn: năm nay mình đã trải qua những gì, mình đang lo điều gì, mình mong năm tới mình sẽ nhớ điều gì. Gấp lại, cất vào chỗ mà năm sau, đúng dịp này, mình sẽ mở ra.
Đọc lại lá thư sau một năm thường gây bất ngờ. Có những nỗi lo lớn lúc viết đã hoàn toàn biến mất; có những điều mình tưởng đã hiểu rõ, nhìn lại thấy mình hiểu sai. Đó là bằng chứng cụ thể về việc trí nhớ và cảm nhận của mình thay đổi theo thời gian, một bài học về sự khiêm tốn đối với những gì mình đang tin chắc.
Lá thư không cần hay, không cần dài. Ba câu hỏi đủ làm khung: điều gì đang chiếm nhiều tâm trí mình nhất lúc này, mình đang tin chắc điều gì, và mình mong một năm nữa sẽ nói gì với chính mình hôm nay. Ai ngại viết có thể ghi âm một đoạn ngắn thay cho thư.
Tình huống giả định: buổi nhìn lại của anh Tâm
Nhân vật và chi tiết là giả định. Anh Tâm bốn mươi lăm tuổi, chiều hai mươi lăm tháng Chạp ngồi lướt ảnh điện thoại theo từng tháng. Anh nhận ra tháng tư và tháng năm gần như không có ảnh nào với gia đình, vì đó là lúc anh nhận thêm một dự án. Anh không nhớ điều đó cho tới khi thấy khoảng trống trong thư viện ảnh.
Ở câu "ai đã dạy mình nhiều nhất", anh bất ngờ viết tên một cậu nhân viên mới, người đã chỉ cho anh cách làm việc với khách hàng trẻ mà anh từng coi thường. Ở câu "sai lầm nào còn nghĩ tới", anh viết về lần nói nặng với bố trong bữa giỗ, chưa xin lỗi.
Đoạn viết cho năm tới của anh chỉ có hai dòng: không nhận thêm việc vào những tháng đã hứa đưa cả nhà đi chơi, và gọi cho bố trước Tết. Anh gọi cho bố ngay tối hôm đó. Buổi nhìn lại không cho anh một bảng điểm nào, nhưng cho anh hai việc cụ thể và một cuộc điện thoại đáng giá.
Câu hỏi thường gặp
Nên nhìn lại năm vào cuối năm dương lịch hay trước Tết âm lịch?
Lúc nào cũng được, miễn là có khoảng thời gian yên tĩnh. Nhiều người Việt thấy những ngày giáp Tết hợp hơn vì không khí khép lại năm cũ rõ hơn. Quan trọng là làm đều mỗi năm vào khoảng thời gian tương tự để dễ so.
Nhìn lại năm có cần đặt mục tiêu cho năm mới không?
Không bắt buộc. Buổi nhìn lại theo tinh thần tự soi xét tập trung vào việc học từ năm cũ. Nếu muốn, chỉ cần một hai điều muốn sống khác. Việc đặt và đo mục tiêu chi tiết có thể làm riêng vào một buổi khác.
Năm vừa rồi quá tệ, có nên nhìn lại không?
Năm khó thường lại là năm có nhiều điều để học, nhưng chỉ nên nhìn lại khi bạn thấy đủ vững. Nếu nỗi buồn còn nặng, ảnh hưởng tới giấc ngủ và sinh hoạt, hãy ưu tiên chăm sóc bản thân và tìm hỗ trợ từ người thân hoặc chuyên gia tâm lý trước.
Có nên giữ lại những gì đã viết các năm trước?
Nên. Đọc lại bài nhìn lại của năm trước giúp thấy những điều lặp lại, những gì đã thay đổi thật, và những quyết tâm cũ mình đã quên. Đây là cách đối chiếu trung thực nhất, vì nó là lời của chính mình viết lúc đó.
Hai vợ chồng nhìn lại năm cùng nhau thế nào cho khỏi thành kể tội?
Thống nhất trước chỉ kể về bản thân, không kể lỗi của người kia. Mỗi người nói một điều học được, một điều tiếc, một điều biết ơn ở người kia. Nếu muốn góp ý nhau, để vào một buổi khác.