Khi tự soi xét, phần lớn người thấy ra cả một danh sách điều muốn sửa; cách có ích hơn là chọn một điều duy nhất để sửa trước, theo bốn tiêu chí: nó ảnh hưởng nhiều tới người khác, nó lặp lại, nhiều người đã nhắc, và nó nằm trong tầm mình thay đổi được. Một điều sửa được thật thì đáng giá hơn mười điều dang dở.
Bài tập trung vào việc chọn: vì sao sửa nhiều thứ cùng lúc thường thất bại, bốn tiêu chí và bảng cân nhắc, cách tách một khuyết điểm lớn thành một hành vi cụ thể, một tình huống giả định, cách biết mình đã chọn đúng và khi nào nên đổi. Việc xây thói quen mới diễn ra thế nào là một chủ đề riêng, không bàn sâu ở đây.
Vì sao muốn sửa mọi thứ thường không sửa được gì
Sau một lần tự soi xét nghiêm túc hay một lần nghe người thân góp ý thẳng, nhiều người hăng hái viết ra cả trang: bớt nóng, bớt nói, nghe nhiều hơn, giữ lời hứa, gọi bố mẹ nhiều hơn, đọc sách, ngủ sớm. Vài tuần sau, gần như không điều nào thay đổi, và người ta kết luận "mình không thay đổi được".
Lý do không nằm ở ý chí kém. Sự chú ý của con người có hạn. Muốn để ý một hành vi giữa nhịp sống hằng ngày đã tốn sức; để ý bảy hành vi cùng lúc thì không ai làm nổi. Khi mọi thứ đều ưu tiên, không gì thật sự được ưu tiên.
Còn một lý do nữa: danh sách dài làm mình thấy mình có quá nhiều khuyết điểm, dễ trượt sang tự trách và nản. Một điều duy nhất thì nhẹ hơn, cho phép mình thấy tiến bộ, và chính cảm giác tiến bộ đó làm việc sửa điều tiếp theo dễ hơn. Franklin, với sổ đức tính, cũng chỉ chú tâm một đức tính mỗi tuần vì lý do tương tự.
Chọn một điều cũng là một cách cầu thị: thừa nhận rằng mình không thể thành người khác ngay lập tức, và tôn trọng thời gian mà sự thay đổi thật cần có. Người cầu thị không phải người muốn sửa nhiều nhất, mà là người sửa được điều đã nhận ra.
Bốn tiêu chí chọn điều cần sửa trước
Ảnh hưởng tới người khác. Một khuyết điểm làm khổ người sống cùng, làm việc cùng, đáng sửa trước một khuyết điểm chỉ ảnh hưởng tới mình. Nóng với con ảnh hưởng nhiều hơn để bàn làm việc bừa bộn.
Lặp lại thường xuyên. Một lỗi xảy ra mỗi tuần có nhiều cơ hội để tập sửa và tạo nhiều tác động hơn một lỗi mỗi năm một lần. Nhìn lại vài tuần để thấy điều gì lặp đi lặp lại.
Nhiều người đã nhắc. Nếu vợ, đồng nghiệp và bạn thân đều từng nói cùng một điều, nhiều khả năng đó là một điểm mù thật và có ảnh hưởng thật. Đây là tiêu chí giúp sửa đúng điều người khác cần, không chỉ điều mình muốn.
Nằm trong tầm thay đổi được. Có những điều thuộc về hoàn cảnh, như công việc phải đi xa, hay thuộc về sức khoẻ cần điều trị, như mất ngủ kéo dài. Những điều đó cần cách giải quyết khác. Chọn một hành vi mình thật sự có thể điều chỉnh.
Bảng cân nhắc: đặt các điều muốn sửa cạnh nhau
Liệt kê ba đến năm điều, rồi đánh dấu theo bốn tiêu chí. Không cộng điểm; nhìn tổng thể để thấy điều nào nổi lên. Ví dụ giả định của một người cha:
| Điều muốn sửa | Ảnh hưởng người khác | Lặp lại | Người khác đã nhắc | Trong tầm mình |
|---|---|---|---|---|
| Hay quát con khi mệt | Nhiều | Vài lần mỗi tuần | Vợ nhắc nhiều lần | Có |
| Ít đọc sách | Ít | Hằng ngày | Không ai nhắc | Có |
| Hay hứa rồi quên | Vừa | Vài lần mỗi tháng | Đồng nghiệp từng phàn nàn | Có |
| Hay lo lắng, mất ngủ | Vừa | Hằng đêm | Vợ nhắc | Một phần, có thể cần bác sĩ |
| Bàn làm việc bừa | Ít | Hằng ngày | Không | Có |
Trong ví dụ, "hay quát con khi mệt" nổi lên rõ nhất: ảnh hưởng lớn, lặp lại, người khác đã nhắc, và trong tầm mình. "Hay lo lắng, mất ngủ" cũng quan trọng nhưng có phần nằm ngoài tầm tự sửa; nếu kéo dài, đó là việc nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, không phải chỉ cố gắng.
"Ít đọc sách" là điều nhiều người muốn sửa nhất khi tự viết danh sách, nhưng thường ít ảnh hưởng tới người khác. Không có nghĩa là bỏ, chỉ là không đặt nó lên trước những điều làm người thân khổ.
Biến một khuyết điểm lớn thành một hành vi cụ thể
"Bớt nóng tính" là một khuyết điểm, chưa phải một điều có thể sửa. Cần thu hẹp nó lại:
- Nhớ lại ba lần gần nhất khuyết điểm ấy xuất hiện. Ghi rõ lúc nào, ở đâu, với ai, chuyện gì.
- Tìm điểm chung. Ví dụ: cả ba lần đều là buổi tối, sau giờ làm, khi con chưa làm bài.
- Gọi tên hành vi cụ thể nhất: "cao giọng với con khi kiểm tra bài lúc tối".
- Chọn một điều làm khác trong đúng hoàn cảnh đó: ví dụ, nghỉ mười phút sau khi về rồi mới xem bài của con, hoặc nhờ vợ xem bài những hôm mình về quá mệt.
- Báo cho một người thân biết mình đang sửa điều này, để họ nhắc hoặc cho mình biết họ có thấy khác không.
Việc thu hẹp làm điều cần sửa nhỏ đi rất nhiều, nhưng không làm nó kém quan trọng. Ngược lại, một hành vi cụ thể sửa được trong một hoàn cảnh cụ thể thường kéo theo thay đổi ở những hoàn cảnh khác.
Những điều nên để ngoài danh sách "cần sửa ở mình"
Điều thuộc về hoàn cảnh. Phải làm ca đêm, phải chăm người ốm, sống xa gia đình vì công việc. Những điều này ảnh hưởng tới cách mình sống, nhưng không phải khuyết điểm của mình. Đưa chúng vào danh sách sửa chỉ làm mình tự trách vô lý. Chúng cần được giải quyết bằng cách khác: bàn với gia đình, tìm hỗ trợ, có khi là đổi hoàn cảnh.
Điều cần chữa trị. Mất ngủ kéo dài, lo âu nhiều, buồn bã không dứt, cơn giận vượt kiểm soát. Đây là những chuyện sức khoẻ, cần bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Coi chúng là "tính xấu cần sửa" dễ khiến người ta chậm tìm đúng sự giúp đỡ.
Điều thật ra là vấn đề của quan hệ. Như chuyện của chị Thu ở dưới: "bớt cáu với mẹ chồng" có khi là triệu chứng của một chuyện chưa nói rõ trong nhà. Sửa riêng phần mình mà không ai bàn phần gốc thì không bền.
Điều người khác muốn mình thành, nhưng không phải điều mình cần sửa. Có những góp ý thật ra là mong muốn của người khác, như muốn mình nói nhiều hơn khi mình vốn trầm, muốn mình theo nghề họ chọn. Nghe và cân nhắc, nhưng không bắt buộc đưa vào danh sách nếu điều đó không gây hại cho ai.
Tình huống giả định: chị Thu chọn giữa năm điều
Nhân vật và chi tiết là giả định. Sau buổi nhìn lại cuối năm, chị Thu viết ra năm điều muốn sửa: bớt cáu với mẹ chồng, hay nói chen lúc họp, ít gọi bố mẹ đẻ, tiêu tiền vội, bớt dùng điện thoại buổi tối. Chị định sửa cả năm điều từ tháng Giêng.
Chị thử đặt chúng vào bảng bốn tiêu chí. "Nói chen lúc họp" là điều đồng nghiệp và cả chồng chị, người từng họp cùng, đã nhắc; xảy ra mỗi tuần; ảnh hưởng tới người khác; và hoàn toàn trong tầm của chị. "Cáu với mẹ chồng" cũng quan trọng, nhưng chị nhận ra phần lớn liên quan tới một chuyện chưa nói rõ với chồng về việc chăm con, cần một cuộc nói chuyện chứ không chỉ cần chị "bớt cáu".
Chị chọn "nói chen lúc họp", thu hẹp thành "đợi người đang nói dứt câu rồi đếm thầm tới ba mới nói". Còn chuyện mẹ chồng, chị không đưa vào danh sách sửa, mà hẹn chồng một buổi nói chuyện. Hai tháng sau, một đồng nghiệp hỏi chị "dạo này chị bình tĩnh hơn hẳn". Chị bắt đầu chọn điều thứ hai.
Điều đáng chú ý là chị Thu không bỏ bốn điều còn lại. Chị chỉ để chúng chờ. Ba điều trong số đó, khi chị xem lại sau hai tháng, đã nhẹ hơn một chút mà chị không cố, có lẽ vì thói quen dừng lại đếm tới ba trước khi nói cũng giúp chị bớt phản ứng vội ở những chỗ khác. Một thay đổi nhỏ có thật thường lan ra xa hơn mình tưởng.
Làm sao biết mình đã chọn đúng và khi nào đổi
Một điều chọn đúng thường có ba dấu hiệu sau vài tuần: mình nhận ra những lần nó xảy ra, đôi khi ngay lúc đó; người thân hoặc đồng nghiệp bắt đầu nhận thấy khác; và mình thấy việc sửa có nghĩa, không chỉ là một nghĩa vụ. Không cần đo bằng con số; hỏi lại một người đã từng nhắc mình là cách kiểm tra đơn giản và trung thực nhất.
Nên đổi sang điều khác khi điều đầu tiên đã trở nên tự nhiên, mình không còn phải gắng để ý; hoặc khi sau một thời gian dài mình nhận ra đã chọn sai, ví dụ điều mình chọn thật ra là triệu chứng của một chuyện lớn hơn, như chị Thu nhận ra chuyện mẹ chồng.
Không nên đổi chỉ vì thấy chán hoặc vì một tuần không tiến bộ. Thay đổi một hành vi đã thành nếp lâu năm cần thời gian, và có những tuần lùi lại là chuyện bình thường. Nếu điều mình chọn liên quan tới cảm xúc mạnh như giận dữ, lo âu, buồn bã, và cố mãi không đỡ, đó có thể là lúc cần sự hỗ trợ của chuyên gia tâm lý thay vì chỉ cố gắng thêm.
Câu hỏi thường gặp
Tại sao không nên sửa nhiều khuyết điểm cùng lúc?
Vì sự chú ý có hạn. Để ý một hành vi giữa nhịp sống hằng ngày đã khó; để ý nhiều hành vi cùng lúc thì dễ quên hết. Danh sách dài cũng dễ làm mình nản và tự trách. Một điều được sửa thật mang lại nhiều hơn nhiều điều dang dở.
Nên chọn điều mình muốn sửa hay điều người khác muốn mình sửa?
Cân cả hai, nhưng điều nhiều người cùng nhắc thường đáng ưu tiên vì có thể đó là điểm mù mình không thấy. Tuy vậy, mình vẫn là người quyết định. Nếu không đồng ý với lời nhắc, hãy hỏi thêm ví dụ trước khi gạt đi.
Mất bao lâu để sửa được một điều?
Không có con số cố định, tuỳ điều cần sửa và hoàn cảnh. Có điều vài tuần đã thấy khác, có điều cần nhiều tháng. Hỏi lại người thân sau một thời gian là cách biết mình có thay đổi thật trong mắt người khác hay chưa.
Khuyết điểm liên quan tới tính cách có sửa được không?
Tính cách khó đổi hoàn toàn, nhưng hành vi trong từng hoàn cảnh thì điều chỉnh được. Một người nóng tính vẫn có thể học cách không cao giọng với con khi mệt. Thu hẹp khuyết điểm thành hành vi cụ thể giúp việc sửa khả thi hơn.
Khi nào nên nhờ chuyên gia thay vì tự sửa?
Khi điều cần sửa gắn với cảm xúc mạnh như giận dữ khó kiểm soát, lo âu, buồn bã kéo dài, hoặc liên quan tới nghiện rượu, chất gây nghiện hay hành vi gây hại. Những điều này thường cần hỗ trợ chuyên môn, không chỉ là chuyện quyết tâm.